۱۹ آذر ماه روز جهانی حقوق بشر

یونسکو ده دسامبر برابر با ۱۹ آذرماه هرسال را روز جهانی "حقوق بشر"، با هدف جلب توجه جهانی به حق آزادی و برابر تمامی انسان‌ها به‌عنوان روز جهانی حقوق بشر نام‌گذاری کرد.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری استان مرکزی؛ حقوق بشر از مکان‌های کوچک، مانند خانواده آغاز می‌شود و تا اجتماعات بزرگ‌تر مانند شهر و کشور و جهان ادامه می‌یابد، تا زمانی که این حقوق در خانه و خانواده معنی نداشته باشد ، در هیچ‌کجا معنا نخواهد یافت. یونسکو تاریخ دهم دسامبر را به‌عنوان روز جهانی حقوق بشر به این دلیل انتخاب کرده است که اعلامیه جهانی حقوق بشر در تاریخ ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و در پاریس به تصویب رسیده است. وقوع جنگ‌ و بی‌عدالتی و نسل‌کشی علیه میلیون‌ها انسان سبب شد تا حقوق بشر تعریف شود، امروزه بااینکه شاهد جنگ‌های جهانی و گسترده نیستیم ولی درگیری در نقاط مختلف نظیر سوریه و عراق، سبب نگرانی نهادهای بین‌المللی نظیر سازمان ملل شده است.

HumanRightsLogo.svg

نشان‌واره حقوق بشر، در ۲۳ سپتامبر سال ۲۰۱۱ در نیویورک رونمایی شد

شعار روز جهانی حقوق بشر چیست؟

سازمان ملل متحد هرسال به مناسبت روز حقوق بشر یک شعار و درون‌مایه خاص را برای توجه به جنبه‌های مختلف حقوق بشر و تلاش در جهت آگاهی بخشی ملت‌ها از حقوق بشر و برابری انسان‌ها و محقق شدن این برابری اعلام می‌کند، این شعار در سال ۲۰۱۸ ایستادگی برای برابری، عدالت و کرامت انسانی اعلام شد.

نامگذاری این روز به دلیل اهمیت این مسئله برای افزایش آگاهی ها در زمینه حقوق بشر است. حقوق انسان ها و حفظ کرامت ها آنها از دیرباز دغدغه اندیشمندان و فیلسوفان بزرگ بوده است. پس از جنگ جهانی دوم این فرصت پیش آمد که اعلامیه این حقوق به صورت مکتوب تهیه و به صورت جهانی اعلام شود.

همچنین اصول تکمیلی خاص مانند وضعیت برخورد با اسیران جنگی، آوارگان و پناهندگان، حقوق زنان، مخالفان با جنگ، زندانیان، قربانیان شکنجه و حقوق کودکان به این اعلامیه اضافه شد. همه این اقشار نیز افرادی هستند که مانند دیگر مردم عادی باید از حقوق پایه ای بشر برخوردار باشند. این اعلامیه یکی از مهمترین اسناد بشریت و سنگ محکی برای تدوین دولت ها در قانون اساسی کشورشان بوده است. مفاد این اعلامیه از نظر بسیاری از پژوهشگران ضروری بوده و از اعتبار حقوق بین‌الملل برخوردار است.

تاریخچه روز جهانی حقوق بشر

دهم دسامبر سال 1948، مجمع عمومی سازمان ملل متحد با متصور شدن اندیشه آزادی و حقوق مساوی برای تمام انسان ها، اعلامیه جهانی حقوق بشر را تصویب کرد. سازمان ملل متحد این روز را برای آگاهی بخشی مردم دنیا نسبت به حقوق شان، به نام روز جهانی حقوق بشر نامگذاری کرده است. اعلامیه جهانی حقوق بشر یک پیمان بین‌المللی است که در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تاریخ ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در پاریس به تصویب رسیده است.

لزوم اجرای این اعلامیه پس از جنگ جهانی، مجمع عمومی را بر آن داشت تا برای اولین بار حقوقی که انسان ها مستحق آن هستند را به صورت جهانی بیان کند. ابتدا ترکیه در سال 1949 و سپس دیگر کشورها به ترتیب این روز را به رسمیت شناختند و آن را در کشور خود گرامی داشتند. به این ترتیب برای نخستین بار در تاریخ بشر ۴۶ عضو سازمان ملل متحد اعلام کردند که بر سر حقوقی با هم به توافق رسیده‌اند که همه انسان‌ها بایست از آن برخوردار باشند.

لازم به توضیح است هشت کشور، از جمله اتحاد جماهیر شوروی، عربستان سعودی و آفریقای جنوبی، به این اعلامیه رأی ندادند. لایحه جهانی حقوق بشر طی دو مرحله انجام گرفت. در سال 1966 مجمع عمومی سازمان ملل دو لایحه جزئی از آن را تصویب کرد. سپس در سال ۱۹۷۶ هنگامی که این لایحه توسط تعدادی از کشورها مورد تأیید قرار گرفت، تبدیل به حقوق بین‌الملل شد.

جزئیات اعلامیه حقوق بشر

 اعلامیه جهانی حقوق بشر شامل 30 ماده است که به تشریح دیدگاه سازمان ملل متحد در مورد حقوق بشر می ‌پردازد. نخستین اصل اعلامیه جهانی حقوق بشر سازمان ملل متحد می‌گوید: «تمام افراد بشر آزاد زاده می‌ شوند و از لحاظ حیثیت و کرامت و حقوق با هم برابرند.» ایده‌ های اساسی‌ ای که در این اعلامیه ۳۰ ماده‌ ای آمده و در سطح بین‌المللی مطرح گشتند، حاصل صدها سال تفکر در باره حقوق انسان بوده است.

مفاد این اعلامیه حقوق بنیادی در حوزه های مختلف سیاسی، شهروندی و مدنی، فرهنگی، اقتصادی، و اجتماعی ‌ای را مشخص کرده که تمام انسان ها در هر کشوری فارغ از جنسیت، ملیت، رنگ پوست و … باید از آن برخوردار باشند.

 

Stamp of Moldova 292.gif

 

شعار روز حقوق بشر در سال ۲۰۱۹

ایستادگی جوانان برای حقوق بشر شعار روز بین‌المللی حقوق بشر در سال ۲۰۱۹ است.


برنامه سازمان ملل  این است که از نقش رهبری جوانان در جنبش‌های جمعی و نیروی جوانان به‌عنوان منبع الهام‌بخش برای آینده بهتر برخوردار شود. هدف سازمان ملل این است که با فراخوان جهانی ایستادگی در برابر حقوق بشر از پتانسیل جوانان به‌عنوان عوامل سازنده تغییر و تقویت صدای جوانان و درگیر کردن طیف گسترده مخاطبانی از سراسر دنیا در جهت ارتقا و حمایت حقوق بشر استفاده کند. سازمان ملل اعلام کرد: مشارکت جوانان برای دستیابی به توسعه پایدار ضروری است. آن‌ها در رأس بسیج‌های مردمی برای ایجاد تغییرات مثبت قرار دارند و ایده‌ها و راه‌حل‌های تازه‌ای را برای دنیایی بهتر به ارمغان می‌آورند، جوانان غالباً در حاشیه رانده‌شده‌اند و حمایت از حقوق و توانمندسازی آن‌ها برای شناخت بهتر باعث ایجاد مزایایی در سطح جهان خواهد شد.

شعار روز جهانی حقوق بشر در سال 2020

سازمان ملل متحد هر ساله به مناسب این روز یک تم و شعار خاص جهت آگاهی بخش دولت و ملت ها جهت برابری انسان ها ارائه می کند. این شعار در سال 2018، “ایستادگی برای برابری، عدالت و کرامت انسانی” و در سال 2019، “ایستادگی جوانان برای حقوق بشر” اعلام شد. در سال جاری یعنی 2020 نیز شعار روز جهانی حقوق بشر چنین بود: “بازسازی بهتر ؛ ایستادگی برای حقوق بشر”.

شعار امسال مرتبط با شیوع پاندمی کرونا است و بر لزوم ریکاوری و بازسازی بهتر تاکید می کند و نشان می دهد این سازمان بر تلاش های ریکاوری متمرکز شده است. در متن توضیح این شعار آمده است: هدف جهانی مشترک ما این است که بتوانیم فرصت های برابر برای همه ایجاد کنیم. تا بتوانیم کرونا را شکست داده و از فرصت های آن استفاده کنیم. 

همچین استانداردهای حقوق بشر را برای مقابله با نابرابری های سیستماتیک و بین نسلی، محرومیت ها و تبعیض ها به اجرا بگذاریم. 

شعار روز جهانی حقوق بشر 2020

شعار روز جهانی حقوق بشر در سال 2020

آیا مفاد اعلامیه حقوق بشر واقعا اجرا می شود؟

سالهاست از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر می‌ گذرد و هرساله سمینار و همایش های متعددی جهت گرامیداشت این روز برگزار می شود. ایده های زیادی نیز در این همایش ها داده می شود که به نظر می رسد بیشتر در حد حرف باقی می ماند. با وجود آنکه کشورها این حقوق را پذیرفته و امضاهایی پای اعلامیه جهانی حقوق بشر زده ‌اند، اما در عمل در سراسر جهان هر روز این حقوق را نقض می‌کنند.

برای مثال یکی از مسائلی که در تقابل با حقوق بشر است، حق وتو است. اما کشورهای زیادی چون روسیه، چین، انگلیس و آمریکا از این حق در تغییر تصمیم شورای امنیت سازمان ملل به راحتی استفاده و این حقوق را نقض می کنند. یا مثلا اصل بیست و ششم این اعلامیه می‌گوید «هر شخصی حق دارد از آموزش و پرورش بهره‌مند شود.»

اما حقیقت غیر این است، چرا که در سراسر جهان بیش از یک میلیارد بیسواد وجود دارد و این خلاف حقوق بشر است.شعله ور شدن آتش جنگ در سراسر دنیا، حمایت های نژادپرستانه، نسل کشی، بی عدالتی و شکنجه زندانیان سیاسی، همه و همه از دیگر موارد نقض حقوق بشر در دنیاست. شاید این روز فرصتی برای تفکر و تاکید بر اجرای اصول این حقوق، جهت برخورداری همه مردم دنیا از  آرامش، عدالت و حقوق مساوی بدون تبعیض باشد.

اعلامیه حقوق بشر چیست؟

اعلامیه جهانی حقوق بشر یک پیمان بین‌المللی است که سه سال پس از تأسیس سازمان ملل متحد توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شد. این اعلامیه نتیجه مستقیم جنگ جهانی دوم بوده و برای اولین بار حقوقی را که همه انسان‌ها بدون توجه به نژاد، مقام، شرایط جسمی، اجتماعی و اقتصادی مستحق آن هستند بیان می‌کند، درنتیجه حقوق بشر به حقوقی گفته می‌شود که همگان در همه زمان‌ها و مکان‌ها از آن برخوردارند. این اعلامیه شامل سی ماده است که حقوق مختلف بنیادی مدنی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی‌ که همه انسان‌ها در هر کشوری باید از آن برخوردار باشند را مشخص کرده است. در سال ۱۹۷۶ و هنگامی‌که لایحه جهانی حقوق بشر توسط تعداد زیادی از کشورها مورد تأیید قرار گرفت، به حقوق بین‌الملل تبدیل شد. طبق گزارش کتاب رکوردهای گینس، اعلامیه جهانی حقوق بشر رکورد بیشترین ترجمه را در بین مکتوبات در طول تاریخ به خود اختصاص داده است و متن آن تابه‌حال به ۳۰۰ زبان مختلف ترجمه شده است.

مفاد اعلامیه حقوق بشر

این اعلامیه شامل مقدمه و سی ماده است: مقدمه دلایل تاریخی و اجتماعی که منجر به نیاز برای نوشتن یک اعلامیه بود را، مطرح می‌کند.
مواد ۱ و ۲ پایه اصلی مفاهیم کرامت، آزادی، برابری و برادری را بنا می‌کنند و نخستین ماده آن صراحتاً می‌گوید: تمام افراد بشر آزاد زاده می‌شوند و ازلحاظ حیثیت و کرامت و حقوق باهم برابرند.
مواد ۳ تا ۵ به حقوق فردی دیگر مانند حق زندگی و منع برده‌داری می‌پردازند و ماده سه می‌گوید: هر فردی حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد.
مواد ۶ تا ۱۱ به اساس قانونی حقوق بشر با تمهیداتی برای دفاع در زمان نقض قوانین اشاره می‌کنند و در ماده ۱۱ گفته‌شده: هیچ‌کس برای انجام دادن یا انجام ندادن عملی که در موقع ارتکاب آن، به‌موجب حقوق ملی یا بین‌المللی جرم شناخته نمی‌شده، محکوم نخواهد شد.
مواد ۱۲ تا ۱۷ به حقوق فردی در جامعه می‌پردازند، در بخشی از ماده ۱۶ آمده است: ازدواج حتماً باید با رضایت کامل و آزادانه زن و مرد صورت گیرد.
مواد ۱۸ تا ۲۱ به آزادی‌های سیاسی، عمومی و روانی ازجمله آزادی اندیشه، نظر، دین، وجدان، حرف و آزادی انجمن می‌پردازند و ماده ۱۸ تأکید می‌کنند هر شخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین بهره‌مند شود.
مواد ۲۲ تا ۲۷ بر حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی افراد ازجمله حق سلامتی تأکید می‌کنند، در بخشی از ماده ۲۶ گفته‌شده هر شخصی حق دارد که از آموزش‌وپرورش بهره‌مند شود.
مواد ۲۸ تا ۳۰ بر روش استفاده از قوانین اعلام‌شده و همچنین مواردی که قابل‌اجرا نیستند، می‌پردازند و ماده ۲۹ بیان می‌کند: هر فردی فقط در برابر آن جامعه‌ای وظایفی بر عهده دارد که رشد آزادانه و همه‌جانبه او را ممکن می‌سازد.

این اعلامیه بر حقوق افراد در جامعه تأکید دارد و اعلام می‌دارد که نباید این مواد به‌گونه‌ای استفاده شود که با اهداف ملل متحد در تضاد باشد.

حقوق بشر اسلامی

 

 بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

«يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثي‏ وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ»
(آیه 30 سوره حجرات)

 

دولت‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی با ایمان به الله پروردگار جهانیان و آفریدگار کائنات و بخشنده نعمت‌ها، خداوندی که انسان را به بهترین وجه آفریده و به او حیثیت داده و وی را خلیفه خود در زمین گرداند، خداوندی که آبادانی و اصلاح زمین را بر عهده بشر گذارده و امانت تکالیف الهی را بر گردن او نهاده و آنچه در آسمان‌ها و زمین است همگی را تحت تصرف وی قرار داد، و با تصدیق رسالت محمد صلی الله علیه و آله که خداوند ایشان را به هدایت و آیین راستین فرستاده و وی را رحمتی برای جهانیان، و آزادگری برای بردگان و شکننده ای برای طاغوت‌ها و مستکبران گردانیده است، پیامبری که برابری را میان همه بشریت اعلام نموده و هیچ اولویتی برای کسی بر دیگری جز در تقوا قائل نشده، و فاصله‌ها و اکراه را از میان مردم برچید، مردمی که خداوند آنان را از روح واحد آفریده است.

 

و با در نظر گرفتن عقیده توحید ناب که ساختار اسلام بر پایه آن استوار شده است، عقیده ای که بشریت را فرا خواند تا جز خدا کسی را پرستش نکرده و شریکی برای او قائل نشوند واحدی را به عنوان خدا به جای الله نگیرند، عقیده ای که پایه راستین آزادی مسئولانه بشریت و حیثیت آنان را پی ریزی کرده و رهایی انسان از بردگی را اعلان نموده است.

 

و برای تحقق اموری که در شریعت جاودان اسلامی آمده است از جمله پاسداری از دین و جان و خرد و ناموس و مال و نسل، و دیگر امتیازات چون جامعیت و میانه روی در کلیه مواضع و احکام، این شریعت معنویات و ماده را با هم در آمیخت و عقل و قلب را هماهنگ ساخت و میان حقوق و وظائف موازنه به وجود آورد و بین حرمت فرد و مصلحت عمومی تلفیقاتی به وجود آورد و معیارهای قسط را میان طرفهای ذیربط برقرار کرد تا این که نه طغیانی باشد و نه زیانی.

 

ضمن تأکید بر نقش تمدنی و تاریخی امت اسلامی که خداوند آن را بهترین امت برگزید تا این امت یک تمدن جهانی همگون را به بشریت تقدیم نماید، تمدنی که می‌تواند دنیا را به آخرت ربط داده و علم و ایمان را بهم بپیوندند. لذا از چنین امتی امروزه انتظار می‌رود که به هدایت بشریت گمراه در امواج و مسلک‌هایی که در حال رقابت متضاد هستند اقدام نموده و راه حل‌هایی برای مشکلات مزمن تمدن مادی ارائه دهد.

 

و به جهت ایفای سهم خود در تلاش‌های بشری که مربوط به حقوق بشر است – حقوقی – که هدفش حمایت بشر در مقابل بهره کشی و ظلم بوده و تأکید بر آزادی و حقوق او در حیات شرافتمندانه ای دارد که با شریعت اسلامی هماهنگ است.

 

با اعتقاد به این که بشریتی که در بالاترین درجات علم مادی رسیده است، پیوسته و در هر زمان نیازمند تکیه گاهی ایمانی جهت پاسداری از تمدن خودو عامل حمایت کننده از حقوق خویش می‌باشد.

 

و با ایمان به این که حقوق اساسی و آزادی‌های عمومی در اسلام جزیی از دین مسلمانان است، پس هیچ احدی به طور اصولی حق متوقف کردن کلی یا جزیی یا زیر پا نهادن یا چشم پوشی کردن از احکام الهی تکلیفی که خداوند از راه کتاب‌های خود نازل نموده و خاتم پیامبرانش را فرستاده و به وسیلهٔ او پایان و اختتامی برای رسالت آسمانی بعمل آورده است، ندارد. بنابراین مراعات آن‌ها، عبادت است و کوتاهی از آن‌ها یا تجاوز بر آن‌ها منکر است و هر انسانی به طور منفرد، مسؤول پاسداری و اجرای آن است و امت به گونه ای هماهنگ در تضمین (مشترک) در قبال آن‌ها، مسؤولیت دارد. بدین جهت، دولت‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی بر این اساس، مواد زیر را اعلام می‌نمایند.

 

ماده یک:

الف) بشر به طور کلی، یک خانواده می‌باشند که بندگی نسبت به خداوند و فرزندی نسبت به آدم آن‌ها را گرد آورده و همه مردم دراصل شرافت انسانی و تکلیف و مسؤولیت برابرند بدون هر گونه تبعیضی از لحاظ نژاد، یا رنگ یا زبان یا جنس یا اعتقاد دینی یا وابستگی سیاسی یا وضع اجتماعی و غیره.

ضمناً عقیده صحیح، تنها تضمین برای رشد این شرافت از راه تکامل انسان می‌باشد.

ب) همه مخلوقات به منزله عائله خداوندی هستند و محبوب‌ترین آنان نزد خدا سودمندترین آنان به همنوع خود است. و هیچ احدی بر دیگری برتری ندارد مگر در تقوا و کار نیکو.

 

ماده دوم:

الف) زندگی موهبتی است الهی و حقی است که برای هر انسانی تضمین شده است، و بر همه افراد و جوامع و حکومت‌ها واجب است که از این حق حمایت نموده و در مقابل هر تجاوزی علیه آن ایستادگی کنند وجایز نیست کشتن هیچ کس بدون مجوز شرعی.

ب ) استفاده از وسیله‌ای که منجر به از بین بردن سرچشمه بشریت به طور کلی یا جزیی گردد، ممنوع است.

ج) پاسداری از ادامه زندگی بشریت تا هر جائیکه خداوند مشیت نماید، وظیفه ای شرعی می‌باشد.

د) حرمت جنازه انسان باید حفظ شود و بی احترامی به آن جایز نیست کما این که جایز نیست لمس کردن آن مگر با مجوز شرعی. و بر دولت است حمایت از این امر.

 

ماده سوم:

الف ) در صورت بکارگیری زور یا کشمکش‌های مسلحانه، نباید آنانی را که در آن مشارکتی نداشته‌اند همچون پیرمردان و زنان و کودکان، را کشت وهر مجروح و بیماری حق مداوا، و اسرا حق خوراک و پناهگاه و لباس دارند. و مثله کردن مقتولین ممنوع است و باید اسرا را مبادله و فیمابین خانواده‌هایی که اوضاع جنگ باعث جدایی آنان شده است، دیدارهایی به‌عمل آید.

ب) قطع درختان یا از بین بردن زراعت و دام‌ها یا تخریب ساختمان‌ها و مؤسسات کشور دشمن به وسیلهٔ بمباران یا موشک باران و غیره؛ جایز نمی‌باشد.

 

ماده چهارم:

هر انسانی، حرمتی دارد و می‌تواند از آوازه خود در زندگی یا پس از مرگ پاسداری نماید و دولت و جامعه موظف است که از پیکر و مدفن او پاسداری کند.

 

ماده پنجم:

الف) خانواده، پایه ساختار جامعه است و زناشویی اساس ایجاد آن می‌باشد، بنابراین مردان و زنان حق ازدواج دارند و هیچ قید و بندی که بر پایه نژاد یا رنگ یا قومیت باشد، نمی‌توان از این حق آنان، جلوگیری کند.

ب) جامعه و دولت موظف است موانع را از فرا راه ازدواج برداشته و راههای آن را آسان و از خانواده حمایت به عمل آورد.

 

ماده ششم:

الف) در حیثیت انسانی، زن با مرد برابر است و به همان اندازه که زن وظایفی دارد، از حقوق نیز برخوردار است و دارای شخصیت مدنی و ذمه مالی مستقل و حق حفظ نام و نسبت خویش را دارد.

ب) بار نفقه خانواده و مسؤولیت نگهداری آن، از وظائف مرد می‌باشد.

 

ماده هفتم:

الف ) هر کودکی از زمان تولد، حقی بر گردن والدین خویش و جامعه و دولت در محفاظت دوران طفولیت و تربیت نمودن و تأمین مادی و بهداشتی و ادبی دارد. در ضمن باید از جنین و مادر نگهداری شود و مراقبت‌های ویژه نسبت به آن‌ها مبذول شود.

ب) پدران و کسانی که از نظر قانون شرع به منزله پدرانند، حق انتخاب نوع تربیتی را که برای فرزندان خود می‌خواهند با مراعات منافع و آینده آنان در پرتو ارزش‌های اخلاقی و احکام شرعی دارند.

ج) بر طبق احکام شرع، فرزندان نسبت به والدین خود واقوام نسبت به اقوام خود حقوقی بر گردن دارند.

 

ماده هشتم:

هر انسانی از لحاظ الزام والتزام، از یک شخصیت شرعی برخوردار است و اگر این شخصیت از بین رفت یا مخدوش گردید، قیم جای آور آ می‌گیرد.

 

ماده نهم:

الف ) طلب علم یک فریضه است و آموزش یک امر واجب است بر جامعه و دولت، و بر دولت لازم است که راه‌ها و وسائل آن را فراهم نموده و متنوع بودن آن را به گونه ای که مصلحت جامعه را بر آورد، تأمین نماید و به انسان فرصت دهد که نسبت به دین اسلام و حقایق هستی معرفت حاصل کند و آن را برای خیر بشریت بکار گیرد.

ب) حق هر انسانی است که مؤسسات تربیتی و توجیهی مختلف از خانواده و مدرسه و دانشگاه گرفته تا دستگاه‌های تبلیغاتی و غیره که کوشش در جهت پرورش دینی و دنیوی انسان می‌نماید، برای تربیت کامل و متوازن او تلاش کنند و شخصیتش را پرورش دهند به گونه ای که ایمانش به خدا و احترامش به حقوق و وظایف و حمایت از آن فراهم شود.

 

ماده دهم:

اسلام دین فطرت است، و بکار گرفتن هر گونه اکراه نسبت به انسان یا بهره برداری از فقر یا جهل انسان جهت تغییر این دین به دینی دیگر یا به الحاد، جایز نمی‌باشد.

 

ماده یازدهم:

الف ) انسان آزاد متولد می‌شود و هیچ احدی حق به بردگی کشیدن یا ذلیل کردن یا مقهور کردن یا بهره کشیدن یا به بندگی کشیدن او را ندارد، مگر خدای تعالی.

ب) استعمار به انواع گوناگونش و به اعتبار این که بدترین نوع بردگی است، شدیداً تحریم می‌شود و ملت‌هایی که از آن رنج می‌کشند حق دارند از آن رهایی یافته و سرنوشت خویش را تعیین کنند. همه دول و ملل نیز موظف‌اند از این گروه در مبارزه علیه نابودی هر استعمار و اشغال یاری نمایند. همه ملت‌ها نیز حق حفظ شخصیت مستقل و سلطه خود بر منابع و ثروت‌های طبیعی را دارند.

 

ماده دوازدهم:

هر انسانی بر طبق شریعت حق انتقال و انتخاب مکان برای اقامت در داخل یا خارج کشورش را دارد و در صورت تحت ظلم قرار گرفتن می‌تواند به کشور دیگری پناهنده شود. و بر آن کشور پناه دهنده واجب است که با او مدارا کند، تا این که پناهگاهی برایش فراهم شود. با این شرط که علت پناهندگی به خاطر ارتکاب جرم طبق نظر شرع نباشد.

 

ماده سیزدهم :

کار، حقی است که باید دولت و جامعه برای هر کسی که قادر به انجام آن است، تضمین کند. و هر انسانی آزادی انتخاب کار شایسته را دارد به گونه ای که هم مصلحت خود وهم مصلحت جامعه بر آورده شود. هر کارگری حق دارد از امنیت و سلامت و دیگر تأمین‌های اجتماعی برخوردار باشد و نباید او را به کاری که توانش را ندارد واداشت یا او را به کاری اکراه نمود یا از او بهره کشی کرد یا به او زیان رساند؛ و هر کارگری بدون فرق میان مرد و زن، حق دارد که مزد عادلانه در مقابل کاری که ارائه می‌کند سریعاً دریافت نماید و نیز حق استفاده از مرخصی‌ها و پاداش‌ها وترفیعات استحقاقی را دارد ودر عین حال موظف است که در کار خود اخلاص و درستکاری داشته باشد و اگر کارگران با کارفرمایان اختلاف پیدا کردند دولت موظف است برای حل این اختلاف و از بین بردن ظلم و اعاده حق و پایبندی به عدل بدون این که به نفع طرفی عدول کند، دخالت نماید.

 

ماده چهاردهم:

انسان، حق دارد کسب مشروع بکند، بدون احتکار و فریب یا زیان رساندن به خود یا دیگران. و ربا شدیداً ممنوع می‌باشد.

 

ماده پانزدهم:

الف ) هر انسانی حق مالک شدن از راههای شرعی را دارد و می‌تواند از حقوق مالکیت به گونه ای که به خود و یا دیگران و یا جامعه ضرر نرساند، برخوردار باشد و نمی‌توان مالکیت را از کسی سلب کرد مگر بنابر ضرورت حفظ منافع عمومی و در مقابل پرداخت غرامت فوری و عادلانه.

ب) مصادره اموال و ضبط آن‌ها ممنوع است مگر بر طبق شرع.

 

ماده شانزدهم:

هر انسانی حق دارد از ثمره دست آوردهای علمی یا ادبی یا هنری یا تکنولوژیکی خود سود ببرد، و حق دارد از منافع ادبی و مالی حاصله از آن حمایت نماید، مشروط بر آ ین که آن دست آورد (اثر) مغایر با احکام شریعت نباشد.

 

ماده هفدهم:

الف) هرانسانی حق دارد که در یک محیط پاک از مفاسد و بیماری‌های اخلاقی به گونه ای که بتواند در آن خود را از لحاظ معنوی بسازد، زندگی کند، جامعه و دولت موظف‌اند این حق را برای او فراهم کنند.

ب) دولت و جامعه موظف‌اند که برای هر انسانی تأمین بهداشتی و اجتماعی را از طریق ایجاد مراکز عمومی مورد نیاز بر حسب امکانات موجود، فراهم نمایند.

ج) دولت مکلف است حق هر انسانی را در زندگی شرافتمندانه ای که بتواند از طریق آن مایحتاج خود و خانواده‌اش را بر آورده سازد و شامل خوراک و پوشاک و مسکن و آموزش و درمان و سایر نیازهای اساسی می‌شود تضمین نماید.

 

ماده هجدهم:

الف) هر انسانی حق دارد که نسبت به جان و دین و خانواده و ناموس و مال خویش، در آسودگی زندگی کند.

ب) هر انسانی حق دارد که در امور زندگی خصوصی خود (در مسکن و خانواده و مال و ارتباطات) استقلال داشته باشد و جاسوسی یا نظارت بر او و مخدوش کردن حیثیت او جایز نیست و باید از او در مقابل هر گونه دخالت زورگویانه در این شؤون حمایت شود.

ج) مسکن در هر حالی حرمت دارد و نباید بدون اجازه ساکنین آن یا به صورت غیر مشروع وارد آن شد، و نباید آن را خراب یا مصادره کرد یا ساکنینش را آواره نمود.

 

ماده نوزدهم:

الف) مردم در برابر شرع مساوی هستند. در این امر حاکم و محکوم نیز با هم برابرند.

ب) مراجعه و پناه بردن به دادگاه، حقی است که برای همه تضمین شده است.

ج) مسؤولیت در اصل شخصی است.

د) هیچ جرمی یا مجازاتی نیست مگر به موجب احکام شریعت.

ه) متهم، بی گناه است تا این که محکومیتش از راه محاکمه عادلانه ای که همه تضمین‌ها برای دفاع از او فراهم باشد ثابت گردد.

 

ماده بیستم:

دستگیری یا محدود ساختن آزادی یا تبعید، یا مجازات هر انسانی جایز نیست مگر به مقتضای شرع. و نباید او را شکنجه بدنی یا روحی کرد یا با او به گونه ای حقارت آمیز یا سخت، یا منافی حیثیت انسانی، رفتار کرد. همچنین اجبار هر فردی برای آزمایشات پزشکی یا علمی جایز نیست مگر با رضایت وی و مشروط بر این که سلامتی و زندگی او به مخاطره نیفتد. همچنین، تدوین قوانین استثنایی که به قوه اجرائیه چنین اجازه‌ای را بدهد، نیز جایز نمی‌باشد.

 

ماده بیست و یکم:

گروگانگیری به هر شکل و به خاطر هر هدفی، ممنوع است.

 

ماده بیست و دوم:

الف) هر انسانی حق دارد نظر خود را به هر شکلی که مغایر با اصول شرعی نباشد آزادانه بیان دارد.

ب) هر انسانی حق دارد برای خیر و نهی از منکر بر طبق ضوابط شریعت اسلامی دعوت کند.

ج) تبلیغات یک ضرورت حیاتی برای جامعه است و سوء استفاده و سوء استعمال آن و حمله به مقدسات و کرامت انبیا یا به کارگیری هر چیزی که منجر به ایجاد اختلال در ارزش‌ها یا متشتت شدن جامعه یا زیان یا متلاشی شدن اعتقاد شود، ممنوع است.

د) برانگیختن احساسات قومی یا مذهبی و یا هر چیزی که منجر به برانگیختن هر نوع حس تبعیض نژادی گردد، جایز نیست.

 

ماده بیست و سوم:

الف) ولایت، امانتی است که استبداد یا سوء استفاده از آن شدیداً ممنوع است، زیرا حقوق اساسی از این راه تضمین می‌شود.

ب) هر انسانی حق دارد در اداره امور عمومی کشور خود به طور مستقیم یا غیر مستقیم شرکت نماید. همچنین او می‌تواند پستهای عمومی را بر طبق احکام شریعت متصدی شود.

 

ماده بیست و چهارم:

کلیه حقوق و آزادی‌های مذکور در این سند، مشروط به مطابقت با احکام شریعت اسلامی است.

 

ماده بیست و پنجم:

شریعت اسلامی تنها مرجع برای تفسیر یا توضیح هر ماده از مواد این اعلامیه است.+

 

تفاوت حقوق بشر اسلامی با حقوق بشر غربی

واقعیت این است که حقوق بشر اسلامی به دلیل جامعیت و حاکمیت دین بر نگارش آن، دست برتر بر اعلامیه حقوق بشر غربی دارد.

به علت نادیده ­گرفته شدن ابعاد معنوی و دینی انسان ­ها و تنها پرداختن به جنبه ­های صرف مادی و طبیعی حیات بشری در اعلامیه جهانی حقوق بشر،کشورهای اسلامی را بر آن داشت در چارچوب سازمان کنفرانس اسلامی قوانین و مقرراتی را برای جنبه حقوق بشری بر اساس شریعت اسلام تدوین و تصویب کنند.

- اعلامیه اسلامی حقوق بشر تصریح می ­کند بر اساس شریعت اسلام، حقوق بشر ناشی از کرامت و ارزش ذاتی انسان است و امت اسلامی که خداوند آن را بهترین امت قرار داده رسالتی جهانی دارد و اگرچه بشریت به مراحل پیشرفت ه­ای در علوم مادی دست یافته است، اما نیاز مبرم به ایمان و معنویت برای حمایت از حقوق و تمدن خویش دارد.

- حق حیات،حق کرامت،حق تعلیم وتربیت، حق آزادی، حق مساوات در برابر حقوق و قوانین؛ اصول و حقوق پنجگانه ­ای که در نظام حقوقی اسلام و غرب بر رعایت آنها تأکید شده است.

- بعد معنوی، ممنوعیت استعمارگری و حق مبارزه با آن یا حق مقابله با تجاوز به حیات انسان و نیز حق زندگی در محیط پاک و دور از مفاسد اخلاقی و داشتن امنیت دینی علاوه بر امنیت های مربوط به جان و خانواده و ناموس و نیز اشاره به لزوم حفظ حرمت انسان حتی پس از حیات او و محترم شمردن جنازه او از جمله موارد افتراق و نادیده گرفته شده در اعلامیه جهانی حقوق بشر است.

- امروز نقض حقوق بشر در کشورهای اسلامی حتی با همان معیارهای اعلامیه حقوق بشر اسلامی و قوانین اساسی حاکم بر کشورشان به وقوع می ­پیوندد. هم اکنون به ویژه در برخی کشورهای عربی اسلامی شاهد سرکوب شدید اعتراضات مردمی، شکنجه و آزار و زندانی شدن و قتل و کشتار شهروندان توسط حکامشان هستیم.

- لازم است ابتدا در جهان اسلام به انسان وکرامت انسانی احترام گذاشته شود و سپس دنیا به این باور برسد که انسان­ها حرمت دارندو اعلامیه حقوق بشر اسلامی در احترام به کرامت انسانی و رعایت حقوق شهروندی الگو و مربی جهان باشد.

پژوهش خبری صدا و سیما: امروزه موضوع حقوق بشر ابزاری در دست استکبار جهانی و ایادی آن برای سرکوب و به انقیاد درآوردن کشورهای مستقل و غیر همسو با آنها بدل شده است. آن هم نه حقوق بشر برگرفته از اصول و ارزش­ های مادی و معنوی انسان بلکه مباحثی که اصول آن نشأت یافته از تراوشات اذهان مادی بشر است. جالب اینکه مدعیان دفاع از حقوق بشر که خود ناقض اول حقوق بشر در دنیا هستند، ملل مسلمان را در حالی به نقض همین تراوشات عقل بشری متهم می­ کنند که اسلام بزرگترین منادی حقوق اولیه و مسلم بشر است، و امت اسلامی در این خصوص از احکام نورانی دین مبین اسلام پیروی می­ کنند. درهرحال، با توجه به نادیده­ گرفته شدن ابعاد معنوی و پرداختن صرف به جنبه­ های مادی و طبیعی حیات بشری در مسئله بنیادینی مانند حقوق بشر در اعلامیه جهانی حقوق بشر، کشورهای اسلامی را بر آن داشت در چارچوب سازمان کنفرانس اسلامی قوانین و مقرراتی را برای جنبه حقوق بشری بر اساس شریعت اسلام تدوین و تصویب کنند. از این رو، سازمان کنفرانس اسلامی در سال1990 (1369شمسی) در نشست قاهره اعلامیه اسلامی حقوق بشر را در سطح دولت­ های اسلامی به تصویب رساند.

 

سازمان کنفرانس اسلامی نیز در سال ۱۳۸۷ به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران، سالروز تصویب اعلامیه اسلامی حقوق بشر، یعنی ۵ اوت هر سال (۱۴ مرداد) را به عنوان روز "حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی" تصویب کرد. بر اساس این قطعنامه، قرار شد که کشورهای اسلامی هر سال این روز را در سطح ملی خود، گرامی دارند. به همین بهانه، در این نوشتار تلاش می ­شود ضمن اشاره به مفهوم حقوق بشر، این موضوع را از منظر اسلام و نقاط اشتراک و تفاوت ­هات آن با حقوق بشر غربی مورد بررسی قرار گیرد.

 

مفهوم حقوق بشر

هرچند اصطلاح حقوق بشر پس از جنگ جهانی دوم و تأسیس سازمان ملل متحد در سال 1945 واردگفت ­وگوهای روزمره شد، اما این واژه جایگزین اصطلاح «حقوق طبیعی» و «حقوق انسان» شده که قدمتی دیرینه دارند. حقوق بشر از جمله مفاهیمی است که تعاریف متعددی از آن ارائه شده است. حقوق بشر به فرانسه Droits Lhomme و به انگلیسی Human Rights و به عربی حقوق الانسان نامیده می ­شود. حقوق بشر مجموعه حقوقی است که به ساکنان یک کشور، اعم از بیگانه و تبعه در مقابل دولت داده شود، که شامل پاره­ای از حقوق مدنی و سیاسی مثل آزادی و برابری و مساوات و مقاومت در برابر تجاوز و تعدی و مصونیت جان و مال و خانه جزء آن است. در مسئله حقوق بشر امر تابعیت، مذهب، نژاد و یا جنس نباید دخالت داده شود، زیرا این حداقل حقوقی است که انسان در هرجا که هست باید از آن برخوردار باشد. کمیت حقوق بشر بستگی به طرز فکر اکثریت یک ملت و تمدن و فرهنگ و سوابق تاریخی آن و مسائل دیگر دارد.

 

مفهوم حقوق بشر از دیدگاه دین

حقوق بشر، حقوق بنیادین و پایه­ایی است که هر انسان از آن جهت که انسان است، فارغ از رنگ، نژاد، زبان، ملیت، جغرافیا و اوضاع و احوال متغیر اجتماعی یا میزان قابلیت و صلاحیت ممتاز و فردی و هر عنوان عارضی دیگر بر او، از خداوند دریافت کرده است.

با توجه به تعریف ­های ارائه شده از حقوق بشر می ­توان گفت؛

الف) حقوق بشر حقوق جهانی است زیرا این حقوق، حق طبیعی و مسلم هر عضو خانواده بشری است و هر فرد بشر، در هر کجا با هر نژاد، زبان، جنس یا دین که باشد، از این حقوق بهره­مند است و لازم نیست انسان این حقوق را کسب کند.

ب) حقوق بشر هدیه الهی است و هیچ مقام بشری این حق را اعطا نمی ­کند و حقوق بشـر در این معنا ذاتی می ­باشد.

ج ) حقوق بشر، بخشی از حقوق است که هر انسان از آن جهت که انسان است آن­ها را دارا می ­شود، در برابر بسیاری از حقوق که مبنای حکمت الهی به انسان­ ­ها نه از آن جهت کــه انسان هستند، بلکه جهات حکیمانه دیگری اعطا می ­شود.

اما رئوس حقوقی که تحت عنوان «حقوق بشر» گردآوری شده، عبارتند از: حق حیات، آزادی، برابری، عدالت، دادخواهی عادلانه، حق حفظ در مقابل سوء استفاده از قدرت، حفاظت در مقابل شکنجه، حفاظت از شرافت و خوشنامی، حق پناهندگی، حقوق اقلیت­ها، حق شرکت در حیات اجتماعی، حق آزادی فکر، ایمان و سخن، حق آزادی دین، حق تجمع و اعلان، حقوق اقتصادی (حق حفظ مال، حق انتخاب کار، حق فرد بر اشتراک در امور ضروری مادی و معنوی)، حق تشکیل خانواده، حق تعلیم و تربیت، حق حفظ حیات فردی شخص و حق انتخاب آزاد محل زیست.

 

اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر در ده دسامبر 1948 میلادی به صورت قطعنامه شماره 217 در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید. این اعلامیه جنبه جهانی به خود گرفت و همه کشورها ملزم به رعایت آن شدند.

اعلامیه جهانی حقوق بشر مشتمل بر یک مقدمه و 30 ماده است: در مقدمه اعلامیه اندیشه­های زیربنایی است که الهام بخش نویسندگان اعلامیه در تدوین مواد بعدی بوده است مانند وحدت خانواده بشری، کرامت و ارزش شخص انسان، حقوق بنیادی ( قانونی و غیرقابل انتقال ) مرد و زن، پیامدهای اسفبار تجاوز به حقوق بشر، بالاخره رابطه بین احترام و رعایت این حقوق در نظام داخلی و برقراری صلح بین ملت­ ها.

در ماده 1 اعلامیه سه اصل کلی که زیربنای حقوق بشر است مطرح شده که عبارت است از آزادی، برابری و برادری.

ماده 2 اعلامیه نیز بر اصل عدم تبعیض تاکید دارد: هر کس می­تواند از حقوق و آزادی­های مندرج در اعلامیه بدون تفاوت از لحاظ نژاد، جنس، زبان، مذهب، چنانکه منشور ملل متحد آرزو می ­کند، برخوردار شود. همچنین بدون تفاوت از لحاظ رنگ، عقیده سیاسی یا هر عقیده دیگر، همچنین ملیت، وضع اجتماعی، ثروت، تولد یا هر موقعیت و نیز وضع سیاسی، حقوقی یا بین المللی کشور یا سرزمینی که شخص به آن تعلق دارد.

مواد 3 الی 21 درباره حقوق مدنی و سیاسی؛ بدین صورت که؛ مواد 3 تا 11 درخصوص حقوق و آزادی­های شخصی است. مواد 12 تا 17 مربوط به حقوق بنیادی فرد در رابطه با خانواده، سرزمین و اشیاء جهان خارج می­ باشد. مواد 18 تا 21 شامل آزادی­های عمومی و حقوق سیاسی بنیادی است.

مواد 22 الی 27 درباره حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و مواد 28 تا 30 وجود سیستمی را که تحقق حقوق بشر در آن ممکن و میسر می­باشد جزو حقوق اصلی بشر قلمداد کرده است.

آنچه از مطالعه اعلامیه جهانی حقوق بشر بدست می­ آید، علت و انگیزه اصلی تهیه کنندگان و تنظیم کنندگان این حقوق جنبه­ های انسانی بوده و مقصود و هدف آنان کاستن از درد بشریت و نگرانی ­هایی که ناشی از مزاحمت­ ها و تصادم های خانمان سوز میان افراد بشر بوده است. خصوصا مصائب و بلاها و مشکلاتی که بعد از جنگ جهانی دوم بر بشریت عارض شد.

 

حقوق بشر از دیدگاه اسلام

می ­توان گفت در یک بررسی در همه ادیان، آیین ­ها و مذاهب زیباترین نگاه به حقوق اشرف مخلوقات یعنی انسان نگاه اسلام است. تعابیر زیبای قرآن و بیانات نورانی ائمه دین (ع) گویای این واقعیت است که وقتی خداوند می­ فرمایند: «إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَ اللَّهِ أَتقاکُم» (حجرات،آیه13)، با تقواترین عنصر انسانی حامل و حافظ همه کرامت ­های انسانی است و بالاترین حافظ حقوق بشر انسان­هایی دست پرورده اسلام است.

خداوند بر زبان پیامبرش رسول گرامی اسلام(ص) این جمله نورانی را که حاکی از رعایت حفظ حقوق میان انسان ­ها و کرامت انسانی است را گوشزد می ­فرمایند. از جمله در حدیث شریفی که شالوده و بنای حقوق بین انسان­ها را می ­توان در آن دید، می­فرمایند: « یَا أَیُّهَا النَّاسُ، أَلَا إِنَّ رَبَّکُمْ وَاحِدٌ، وَإِنَّ أَبَاکُمْ وَاحِدٌ، أَلَا لَا فَضْلَ لِعَرَبِیٍّ عَلَى أَعْجَمِیٍّ، وَلَا لِعَجَمِیٍّ عَلَى عَرَبِیٍّ، وَلَا لِأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ، وَلَا أَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ إِلَّا بِالتَّقْوَى» مردم آگاه باشید که پروردگارتان یکی است و پدرتان نیز یکی است. بنابراین بدانید که نه عربی را برعجم، و نه عجمی را بر عرب، و نه سرخ پوستی را بر سیاه پوستی و نه سیاه پوستی را برسرخ پوستی برتری است؛ مگر به تقوا و پرهیزگاری.

حضرت علی(ع) نیز در این خصوص خطاب به مالک با بیان اینکه همواره با شهروندان اعم از مسلمان و غیر مسلمان خوش رفتاری کن می­ فرمایند: فانهم صنفان ِامّا اخ لَکَ فِی الدّین اَو نَظیر لکَ فِی­الخَلق، چرا که آنها (افراد جامعه) دو دسته­ اند یا برادر دینی تو هستند، یا مانند تو انسان و مخلوق هستند.»

نقش مفاهیم دینی به ویژه دین مبین اسلام در تأیید حقوق بشر و تشویق مردم به رعایت عدالت و حقوق همنوعان نقشی منحصر به فرد است. پیام مکتب حیات بخش اسلام از آغاز ظهور و خصوصا رسالت رسول گرامی اسلام(ص) خطاب به همه انسان­ها رعایت حقوق دیگران است. بنابراین، مبنای حقوق بشر در اسلام آیات الهی قرآن و بیانات نورانی پیامبر گرامی اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) است. از این رو، می ­توان گفت تاریخ تدوین حقوق بشر در اسلام به همان نخستین سال­ های نزول قرآن برمی­ گردد، که در این صورت قرآن یکی از کهن ­ترین اسناد مدون در حقوق بشر است. پس از آن احادیث و سیره نبوی و ائمه اطهار هستند که ریشه­ های حقوق بشر اسلامی را شکل دادند.

 

کرامت انسانی

با توجه به اینکه کرامت انسان جزء اصول و پایه­های حقوق بشر بویژه حقوق بشر اسلامی است لازم است در این خصوص نگاه اسلام به این موضوع تبیین شود.

از دیدگاه اسلام، انسان ذاتاً دارای کرامت است؛ کرامتی که منسوب به خداوند است: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ» (اسراء: 70)؛ انسان دارای روح الهی و مسجود ملائکه (حجر: 29) و خلیفة خدا در زمین است. (بقره: 20)

کرامت ذاتی ـ انسانی، کرامتی است که در متن تکوین و آفرینش انسان مطرح است. ستایش انسان به دلیل داشتن این وصف، در واقع مدح پروردگار کریم است؛ چون خداوند انسان را ذاتاً و فی‌نفسه بر سایر موجودات ظاهری و باطنی، برتری و فضیلت داده است. این صفت مربوط به مقام انسانیت است. انسان، مادام که با اراده خود از طریق ارتکاب جنایت و خیانت بر خویشتن و دیگران آن را از خود سلب نکند، شایسته تکریم است: «ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم.» (اسراء: 70)

از نظر شهید مطهّری: وقتی خداوند می‌فرماید: «لَقَد کَرَّمنا» مقصود این نیست که در یک معاشرتی که با انسان داشتیم او را احترام کردیم و بالا دست موجودات دیگر نشاندیم؛ مقصود این است که این کرامت و شرافت و بزرگواری را در سرشت و آفرینش او قرار دادیم. اصلاً کرامت و عزت و بزرگواری جزء سرنوشت انسان است. انسان اگر خود را آنچنان‌که هست بیابد، کرامت و عزت را می‌یابد. 

یکی از بهترین ادله توجه به کرامت انسانی به عنوان یکی از مبانی حقوق بشر اسلامی دیدگاه و سیره عملی امام علی(ع)‌ است. درباره کرامت انسانی در نهج‌البلاغه، می­‌توان به بخش­‌های گوناگونی، ‌به ویژه به عهدنامه مالک اشتر اشاره کرد. امیرالمؤمنین(ع) در بیان روش برخورد با مردم و چگونگی حکومت بر مردم، به مالک اشتر توصیه می­‌کند: «و اَشعِر قلبک الرحمه لِلرّعیه، و المحبه لهم، و اللُطفَ بِهم، و لا تَکُونَنَّ علیهم سَبُعاً ضاریاً تَغتَنِمُ اَکلَهُم، ». «مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرارده و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی.»

در ادامه فرمایش امام علی علیه السلام درمی­یابیم که دایره محبت و توجه حاکم فقط ناظر به مسلمانان نیست و طیف گسترده ای از انسان­ها با هر رنگ، نژاد و مذهب را در بر می­ گیرد چرا که در باره شهروندان امام می ­فرمایند: « فانّهم صنفان: اِمّا اخٌ لَکَ فِی الدّین، اَو نظیرٌ لکَ فِی الخَلق...» زیرا مردم دو دسته‌اند؛ دسته‌ای برادر دینی تو و دسته دیگر همانند تو در آفرینش هستند.

کرامت انسان ودیعه الهی است که به عنوان یک اصل باید مورد توجه همگان، اعم از افراد و دولت‌ها قرار بگیرد. رعایت این اصل در تبیین و تضمین حقوق بشر نقش بسیار برجسته­ ای ایفا می‌کند. در یک کلام، حقوق بشر در اسلام از «تکریم الهی از انسان» ناشی می‌شود. 

 

اعلامیه اسلامی حقوق بشر

همان طور که در مقدمه ذکر شد، به علت نادیده­ گرفته شدن ابعاد معنوی و دینی انسان­ها و تنها پرداختن جنبه­ های صرف مادی و طبیعی حیات بشری در اعلامیه جهانی حقوق بشر،کشورهای اسلامی را بر آن داشت در چارچوب سازمان کنفرانس اسلامی قوانین و مقرراتی را برای جنبه حقوق بشری بر اساس شریعت اسلام تدوین و تصویب کنند. به همین منظور از سوی سازمان کنفرانس اسلامی سه اعلامیه در رابطه با حقوق بشر منتشر شده است:

۱ ـ طرح اعلامیه حقوق و تکالیف اساسی انسان در اسلام، در سال ۱۹۷۹میلادی در مکه مکرمه در عربستان.

۲ ـ طرح سندی در رابطه با حقوق بشر در اسلام در سال ۱۹۸۸ میلادی در شهر طائف در عربستان.

۳ ـ و نهایتا اعلامیه اسلامی حقوق بشر که در سال ۱۹۹۰ میلادی (1369 شمسی) در نشست شهر قاهره مصر در سطح دولت­ های اسلامی به تصویب رسید. 

این اعلامیه یک مقدمه و 25 ماده دارد که در آن اعلامیه جهانی حقوق بشر از نگاه شریعت اسلامی مورد بررسی قرار گرفته موادی بر آن افزوده و برخی مواد نیز از آن کاسته شده است.

اعلامیه اسلامی حقوق بشر تصریح می­کند بر اساس شریعت اسلام، حقوق بشر ناشی از کرامت و ارزش ذاتی انسان است و امت اسلامی که خداوند آنرا بهترین امت قرار داده رسالتی جهانی دارد و اگرچه بشریت به مراحل پیشرفته­ای در علوم مادی دست یافته است، اما نیاز مبرم به ایمان و معنویت برای حمایت از حقوق و تمدن خویش دارد.

در این اعلامیه آمده است که کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، بر نقش تمدنی و تاریخی امت اسلامی که خداوند آن را بهترین امت برگزید تا این امت یک تمدن جهانی همگون را به بشریت تقدیم نماید، تأکید دارد و لذا از چنین امتی امروزه انتظار می­رود که به هدایت بشریت گمراه در امواج و مسلک ­هایی که در حال رقابت متضاد هستند اقدام نماید و راه حل­ هایی برای مشکلات مزمن تمدن مادی ارائه دهد و سهم خود را در تلاش­ های بشری که مربوط به حقوق بشر است ایفا کند؛ حقوقی که هدفش حمایت بشر در مقابل بهره ­کشی و ظلم است و تأکید بر آزادی و حقوق او در حیات شرافتمندانه­ای دارد که با شریعت اسلامی هماهنگ است. 

 

نقاط اشتراک و افتراق حقوق بشر غربی و اسلامی (اعلامیه حقوق بشر جهانی و اسلامی)

الف) نقاط اشتراک

موارد اشتراک کلی هر دو نظام حقوقی غرب و اسلام درک و پذیرش نیاز قطعی انسان­ها است به حقوق و تکالیفی که حیات طبیعی و حیات مطلوب آنان را تأمین نماید و نیز هر دو نظام حقوقی در وضع و تدوین موادی برای رفع نیازمندی­ های هر دو قسم حیات (حیات طبیعی و حیات مطلوب) اتفاق نظر دارند. اصول یا حقوق مشترک بین نظام حقوقی اسلام و غرب به شرح ذیل است:

1- حق حیات؛ هر دو نظام حقوقی صیانت حیات را از هرگونه عوامل مزاحم لازم شمرده، دولت(حکومت) و جامعه را مسئول اجرای جدی این اصل یا حق بنیادین می ­دانند.

2- حق کرامت؛ هر دو نظام حقوقی کرامت و حیثیت انسانی را بسیار با اهمیت تلقی نموده، انسان را از این حق برخوردار می­ دانند.

3- حق تعلیم و تربیت؛ هر دو نظام حق تعلیم و تربیت را از اصول حقوقی دانسته، دولت و جامعه را مسئول اجرای این حق تلقی می­ کنند.

4- حق آزادی؛ هر دو نظام حق آزادی را از حقوق اساسی انسان­ ها تلقی نموده، دولت و جامعه را در آماده کردن محیط زندگی برای برخورداری از این حق اساسی مسئول می­ دانند. با این تفاوت که در حقوق جهانی اسلام برخورداری از آزادی مشروط به عدم اخلال در انجام تکالیف فردی و اجتماعی ناشی از حقوق مردم جامعه می­ باشد.

5- حق مساوات در برابر حقوق و قوانین؛ هر دو نظام حق مساوات در برابر حقوق و قوانین را بر همه آحاد جامعه لازم و ضروری بر می ­شمرند، و بر اجرای صحیح این حق از سوی دولت و جامعه تأکید می­ کنند.

این اصول و حقوق پنجگانه علاوه بر اینکه در نظام حقوقی اسلام و غرب بر رعایت آنها تأکید شده در دو اعلامیه حقوق بشر جهانی و اسلام نیز تصریح شده است. اضافه بر این اصول مشترک موارد مشترک دیگر در دو اعلامیه مذکور به شرح ذیل است.

6 ـ ممنوعیت برده‌داری: برده‌داری به‌طور صریح در اعلامیه حقوق بشر اسلامی ممنوع شده است. ماده 11 بند الف می‌گوید:" انسان آزاد متولد می‌شود و هیچ‌کس حق ندارد او را به بردگی بکشد یا ذلیل و مقهور خویش کند یا از او بهره‌کشی کند و بندگی جز برای خداوند متعال وجود ندارد". این ممنوعیت در ماده 4 اعلامیه جهانی حقوق بشر هم تصریح شده است. آنجا که بیان می‌کند: "احدی را نمی‌توان در بردگی نگاه داشت و داد و ستد بندگان به هر شکلی که باشد ممنوع است". نکته جالب این است که این موضوع در اعلامیه حقوق بشر اسلامی با تفصیل و توضیح بیشتری آمده است.

7ـ شناسایی حق مالکیت ادبی: حق دیگر، حق مالکیت ادبی یا استفاده از دستاوردهای علمی، ادبی، هنری و تکنولوژی است. این حق در اعلامیه اسلامی به رسمیت شناخته شده است. آن جا که در ماده 16 مقرر می‌دارد: "هر انسانی حق دارد از ثمره‌های دستاورد علمی یا ادبی یا هنری یا تکنولوژی خود سود ببرد و حق دارد از منابع ادبی و مالی حاصله از آن حمایت کند و ...". همین حق در بند 2 ماده 27 اعلامیه جهانی نیز تصریح شده که: "هرکسی حق دارد از حمایت معنوی و مادی آثار علمی، فرهنگی یا هنری خود برخوردار شود". 

 

ب) نقاط افتراق

1- بعد معنوی (خدامحوری، انسان محوری)؛ همان طور که در بحث­های قبلی ذکر شد، از دلائل اصلی تدوین اعلامیه اسلامی حقوق بشر نادیده گرفته شده جنبه ­های معنوی و نگاه صرف مادی به انسان در اعلامیه جهانی حقوق بشر بود.

از نقاط افتراق اصلی و اساسی بین جوامع اسلامی و تفکرات غربی جامعه امروز جهانی در باب موضوعات اصلی زندگی بشر نوع نگاه ­ها است. بدین معنا؛ که در نگاه اسلامی همه چیز بر محور خداوند و خالق هستی به عبارتی خدامحوری است، اما در تفکرات غربی بر عکس نگاه بر محوریت انسان (اومانیسم) است. از این رو، اعلامیه حقوق بشر نیز بر محوریت تفکرات غربی تدوین شده و همه چیز را حول محور انسان دیده است. در صورتیکه به اعتقاد مسلمانان مذهب منشأ حقوق بشر است و حقوق انسان تنها زمانی می­ تواند به رسمیت شناخته شده و به اجرا درآید که ملهم از منبع الهی باشد. بر این مبنا، اصولا نظام حقوق بشر در اسلام یک نظام حقوق دینی است.

2- کرامت و حیثیت؛ کرامت و حیثیتی که در اعلامیه جهانی حقوق بشر از آن یاد می ­شود، پشتوانه منطقی و فلسفی ندارد و مشخص نکرده است که چرا انسان دارای این وصف شده است، ولی در اعلامیه اسلامی، اساس این کرامت را مقام جانشینی خداوند « خلیفه ا… » می­ داند که آفریدگار جهان به او اعطا کرده است و دیگر این که اعلامیه اسلامی به تربیت روحی و بالابردن سطح اخلاق و معنویات و فضایل انسانی پرداخته که اعلامیه جهانی در مورد آن سکوت نموده است. 

3- آزادی؛ توجه به آزادی از نقاط افتراق دو اندیشه دینی و غربی بویژه در موضوع حقوق بشر است. در تفکر غربی که در اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز بر آن تصریح دارد، توجه به آزادی و حقوق انسانی متناسب با گریز از اندیشه دینی صورت گرفته است و آزادی انسان را به صورت مطلق و یله و رها دیده است. در صورتی که در حقوق جهانی اسلام برخورداری از آزادی مشروط به عدم اخلال در انجام تکالیف فردی و اجتماعی ناشی از حقوق مردم جامعه می­ باشد.

4- نادیده گرفته شدن برخی از حقوق انسانی در اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ برخی از حقوق مربوط به حیات بشری که در اعلامیه جهانی حقوق بشر نیامده، اما در اعلامیه اسلامی مورد توجه و تصریح قرار گرفته است. مثل ممنوعیت استعمارگری و حق مبارزه با آن یا حق مقابله با تجاوز به حیات انسان و نیز حق زندگی در محیط پاک و دور از مفاسد اخلاقی و داشتن امنیت دینی علاوه بر امنیت­ های مربوط به جان و خانواده و ناموس و نیز اشاره به لزوم حفظ حرمت انسان حتی پس از حیات او و محترم شمردن جنازه او. 

5- مواردی که در اعلامیه حقوق بشر اسلامی قید شده ولی در اعلامیه جهانی مسکوت است:

الف ) حق فضل و کرامت ناشی از عمل و عقیده که در بند الف ماده ۱ آمده است: « … و همه مردم در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت برابرند بدون هرگونه تبعیضی از لحاظ نژاد، رنگ، جنس، اعتقاد دینی، وابستگی سیاسی یا وضع اجتماعی و … ». گرچه این موضوع به صورت پراکنده و عام در بعضی از مواد اعلامیه جهانی قید شده ولی اعلامیه اسلامی به طور جامع به آن پرداخته است.

ب ) حرمت اقدام به کاری و یا پناه بدن به وسیله ای که باعث به فنا رفتن نوع بشری شود. این موضوع در بند ب ماده ۲ آمده است که : « زندگی موهبتی الهی و حقی است که برای هر انسانی تعیین شده است، و بر همه افراد و جوامع و حکومت ها واجب است که از این حق حمایت نموده و در مقابل هر تجاوزی علیه آن ایستادگی کنند و جایز نیست کشتن هیچ کس بدون مجوز شرعی ».

ج ) حق حفاظت و نگهداری از افراد بی گناه و زنان و کودکان در هنگام جنگ و نزاع و مداوای زخمی ها و حفاظت و نگهداری از اسیران و حرمت مثله کردن کشته ها که این موضوع در ماده ۱۳ اعلامیه حقوق بشر اسلامی آمده است و حال آن در اعلامیه جهانی محلی از اعراب ندارد، گرچه این موضوع بعدها در معاهدات ژنو مورد توجه قرار گرفت.

د ) حق جنین: در بند الف ماده ۷ صریحاً به حقوق جنین اشاره می­ شود آن جا که بیان می ­کند: « هر کودکی از زمان تولد، حقی بر گردن والدین خویش و جامعه و دولت در محافظت دوران طفولیت و تربیت نمودن و تأمین مالی و بهداشتی و ادبی دارد؛ در ضمن باید از جنین و مادر نگهداری شود و مراقبت­ های ویژه نسبت به آنان مبذول شود.» 

 

نتیجه­ گیری

در جهان امروز ارزش­ ها، فرهنگ، تمدن اسلامی، حقوق مسلمین در همه جای دنیا به گونه ­ای مورد تهاجم قرار گرفته که همه این تهاجمات جنبه سیاسی و منافع اقتصادی دارد، و به خصوص تمدن سلطه­ گری که در تلاش است تا دیگر تمدن­ها به ویژه جوامع اسلامی را به زیر یوغ و سلطه و نفوذ خود در آورد. استفاده از شیوه­ هایی همچون دفاع از حقوق بشر به ابزاری در دست سلطه ­گران برای سرکوب و به انقیاد کشاندن سایر ملل به زیر نفوذ تبدیل شده است. این درحالی است که وضع کنندگان اعلامیه جهانی حقوق بشر خود افرادی هستندکه تاریخ نشان داده نه تنها حقوق بشر را محترم نمی­ شمرند، بلکه از نخستین نقض کنندگان آن نیز هستند و هرگاه بخواهند و منافعشان ایجاب کند از آن به عنوان سلاحی که دارای ظاهری قانونی است علیه دیگران مخصوصا کشورهای اسلامی استفاده می­ کنند. موارد آشکار سوءاستفاده از حقوق بشر توسط غرب را امروز در مواجهه با کشورهایی اسلامی همچون فلسطین، بحرین، نیجریه، یمن، سوریه، عراق، افغانستان، ایران و ده­ها کشور اسلامی دیگر شاهد هستیم.

هرچند این شرایط را در جهان شاهد هستیم اما در این میان به برخی از کشورهای اسلامی نیز انتقاد وارد است. چراکه علیرغم تدوین و تصویب اعلامیه اسلامی حقوق بشر، برخی کشورهای اسلامی نتوانسته‌اند با اجرای مناسب حقوق بشر اسلامی، گامی عملی برای دفاع از مبانی دینی حقوق انسان­ها بردارند، و این اعلامیه را سرلوحه مدافعین واقعی حقوق بشر در جهان قرار دهند. گرچه نباید از یاد برد که تبلیغات منفی رسانه‌های بیگانه نیز نقشی مهم در تضعیف اندیشه‌های دینی در حوزه حقوق بشر داشته است.

از طرفی، هنوز سکوت و سکون برخی دولت‌های اسلامی را در برخورد با ظلم و تجاوز و بی ­عدالتی در جهان شاهد هستیم و حتی برخی از حاکمان کشورهای اسلامی از جمله عربستان ‌که از امضا کنندگان اعلامیه حقوق بشر اسلامی هستند، خود این موارد را نقض کرده، عامل جنایت علیه بشریت و به ویژه مسلمانان بی­ دفاع هستند. آنچه امروز در یمن می­ گذرد هر وجدان بیداری را به درد می­ آورد و لزوم ارائه راه کارهای بین ­المللی برای پیگیری اجرای حقوق بشر اسلامی را بیشتر جلوه­ گر می­ سازد. زیرا فراتر از بیانیه نیز می ­توان اقداماتی را صورت داد.

متأسفانه امروز نقض حقوق بشر در کشورهای اسلامیحتی با همان معیارهای اعلامیه حقوق بشر اسلامیو قوانین اساسی حاکم بر کشورشان به وقوع می­ پیوندد. هم اکنون به ویژه در برخی کشورهای عربی اسلامی شاهد سرکوب شدید اعتراضات مردمی، شکنجه و آزار و زندانی شدن و قتل و کشتار شهروندان توسط حکامشان هستیم. گرچه غرب و مستکبران به علت دشمنی دیرین ه­ای که با اسلام و مسلمانان دارندآتش بیار معرکهاعتراضات مسالمت­ آمیز داخلی شهروندان این کشورها هستند، حال سوال این است، وظیفه کشورهای عضو کنفرانس اسلامیدر قبال این خونریزی ­ها و فجایعی که دامن گیر مسلمانان است چیست؟اعلامیه اسلامی حقوق بشر مسلمانان کی به داد مظلومانمی­ رسد؟ کشورهای اسلامی و اعلامیه حقوق بشر اسلامی در قبال کشتار مسلمانانبه دست گروه­ های تکفیری و داعش چه وظیفه ­ای دارند و چه اقداماتی را انجام داده و یا در برنامه انجام دارند؟

واقعیت این است که حقوق بشر اسلامی به دلیل جامعیت و حاکمیت دین بر نگارش آن، دست برتر بر اعلامیه حقوق بشر غربی دارد. با این حال کشورهای اسلامی باید در جهت اجرایی شدن آن اقدام عاجل به عمل آوردند و برخی حکام منطقه نیز می بایست به حقوق اسلامی شهروندان خود و دیگر کشورهای اسلامی احترام بگذارند تا چهره واقعی اسلامی که نور محض است به دنیای غرب نمایانده شود. در این صورت است که دنیا به این باور خواهد رسید که انسان­ها حرمت دارندو اعلامیه حقوق بشر اسلامی در احترام به کرامت انسانی و رعایت حقوق شهروندی الگو و مربی جهانباشد.

 

 

 

زمان انتشار: جمعه ۱۹ آذر ۱۴۰۰ - ۱۴:۱۲:۳۲

شناسه خبر: 100673

مطالب مرتبط :
دغدغه‌ام تحقق عدالت اجتماعی و احقاق حقوق همه مردم است/ تشریح راههای دستیابی به موفقیت آزمون‌های حقوقی

نفر اول آزمون وکالت استان اصفهان؛

دغدغه‌ام تحقق عدالت اجتماعی و احقاق حقوق همه مردم است/ تشریح راههای دستیابی به موفقیت آزمون‌های حقوقی

دانشجوی کارشناسی ارشد رشته حقوق خصوصی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) و نفر اول آزمون وکالت استان اصفهان، با بیان این که دغدغه‌ام تحقق عدالت اجتماعی و احقاق حقوق همه مردم است، به تشریح راههای دستیابی به موفقیت آزمون‌های حقوقی اشاره کرد.

۲۰آذر روز جهانی کوهستان

۲۰آذر روز جهانی کوهستان

روز بین المللی کوهستان هر سال ۱۱ دسامبر گرامی داشته می‌شود و در این روز با شعار و برنامه های مختلف بر اهمیت کوهستان ها در زندگی مردم تاکید می‌شود.

پاکدشت

افتتاح نخستین نمایشگاه گل و گیاه تولید شده توسط دانش آموزان دارای معلولیت

پس از تولید گل و گیاه توسط دانش‌آموزان استثنایی، با همکاری مسئولان و خیرین، نمایشگاهی دائمی در روستای گلزار در اختیار افراد دارای معلولیت قرار گرفت تا با فروش محصولات، بخشی از نیازهای این افراد تأمین و مهمترین هدف بهزیستی در توانمند شدن معلولان محقق شود.

حجت الاسلام احمدی

ضرورت افشای حقوق بشر آمریکایی در دانشگاه‌ها و مدارس

رئیس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی گلستان گفت: دانشجویان و دانش‌آموزان ما از خصومت‌های آمریکا علیه انقلاب اسلامی مطلع نیستند و باید در این زمینه تلاش شود.

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب