فصلنامه علمی پژوهشی فيزيولوژی گياهان زراعی؛

بررسی اثر تاريخ های كاشت بر عملكرد اكوتيپ های گياه زعفران در منطقه نطنز

عليرضا پازكی، محمد كريمی نژاد و عليرضا فولادی طرقی اثر تاريخ های كاشت بر عملكرد اكوتيپ های گياه زعفران (.Crocus sativus L) در منطقه نطنز را بررسی کردند.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری تهران بزرگ؛ به منظور بررسی اثر تاريخ كاشت بر عملكرد اكوتيپ ها و صفات زراعی گياه زعفران آزمايشی به صورت طرح كرت های خرد شده در قالب بلوک های كامل تصادفی با ۴ تكرار در سال ۱۳۸۹ در شهرستان نطنز اجرا گرديد كه در آن تاريخ كاشت در ۴ سطح (۱۵ اردیبهشت، ۱۵ خرداد، ۱۵ تير و ۱۵ مرداد) به عنوان عامل اصلی و اكوتيپ های زعفران در ۲ سطح (اصفهان و قائن) به عنوان عامل فرعی در نظر گرفته شد. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه اثر ساده تاريخ كاشت و اكوتيپ بر تمامی صفات مورد آزمون معنی دار شد ولی اثرات متقابل معنی دار نگرديد. مقايسه ی ميانگين اثر ساده تاريخ كاشت نشان داد كه بيشترين ميزان عملكرد (كلاله و خامه) و گل خشک با ميزان ۵/۵۲۵ و ۳۸/۰۷ كيلوگرم در هكتار در تاريخ كاشت ۱۵ ارديبهشت حاصل گرديد. اكوتيپ اصفهان از نظر تمامی صفات مورد بررسی وضعيت بهتری را در منطقه‌ ی مورد آزمايش نشان داد به صورتی كه بيشترين مقدار عملكرد و گل خشک را با ميزان ۵/۵۳۷ و ۳۷/۸۱ توليد نمود. تأخير در تاريخ كاشت منجر به كاهش معنی دار تمامي صفات مورد آزمايش گرديد و اكوتيپ اصفهان از وضعيت بهتری نسبت به قائن برخوردار بود.
 
مقدمه؛

زعفران با نام علمی (.Crocus sativus L) گیاهی نیمه گرمسیری و در نقاطی که دارای زمستان های ملايم و تابستان های گرم وخشک باشد به خوبی می‌رويد. مقاومت زعفران در مقابل سرما زياد است ولی به دليل اين كه دوره رشد آن مصادف با پائيز، زمستان و اوايل بهار است. طبعاً در اين دوره به هوای مناسب و معتدلی نياز دارد. اين گياه در دمای بين ۴۰ تا ۳۵ درجه سانتی گراد و در ارتفاع بين ۱۳۰۰ تا ۲۳۰۰ متر ازسطح دريا عملكرد خوبی را توليد می‌نمايد. (بهنيا، ۱۳۷۰ ۱۳۸۷) اين گياه تريپلوئيد با ۲۴ كروموزوم عقيم بوده و تكثير آن از طريق ايجاد پيازچه های توپر از پياز مادر صورت می‌گيرد. پيازهای اين گياه در ماه های تابستان به صورت راكد در زمين باقی می‌مانند و رشد دوباره ی خود را از اوايل پاييز آغاز می‌كنند.(قلاوند، ۱۳۷۹) در حال حاضر محصول زعفران يكی از اقلام مهم صادراتی كشور محسوب می‌شود كه تنها ۲۰ درصد از آن در داخل مصرف شده و مابقی آن به ساير كشورهای جهان صادر می‌شود. در بازار جهانی، زعفران ايران هر كيلو ۵۰۰ - ۳۵۰ دلار قيمت دارد، در حالی كه زعفران ممتاز ۱۲۰۰ - ۱۰۰۰ دلار و پودر آن در كشور آمريكا ۴۶۰۰ دلار به فروش می‌رسد (Paseban, 2006).

كشت زعفران درايران دارای سابقه تاريخی است به گونه ای كه برخی محققان منشاء اين گياه را ايران دانسته‌اند (Mollafilabi, 2004) زعفران با سطح زیر کشت بیش از ۴۰۰۰۰ هکتار و تولید بیش از ۲۲۰ تُن در استان خراسان نزدیک به ۹۷ درصد از توليد كشور را به خود اختصاص داده است. اين گياه از جايگاه ويژه ای در بين گياهان زراعی به دليل نياز آبی كم، ايجاد كار در ايام بيكاری كشاورزان و درآمد كافی برخوردار است. اقتصاد بعضی ازشهرهای خراسان به ميزان زيادی به اين گياه بستگی دارد، از اين رو عوامل فيزيولوژيكی، محيطی و زراعی نظير درجه ی حرارت، خاک، اندازه ی پياز، تاريخ كاشت، تراكم، روش كاشت، كود دهی، كنترل علف های هرز در روش های كاشت سنتی و نوين از اهميت ويژه ای برخوردار است (بهنيا، ۱۳۷۴) و (Mollafilabi, 2004). 

ارزش زعفران (كلاله خشک شده) به علت وجود سه متابوليت ثانويه اصلی و مشتقات آن می‌باشد: ۱. تركيبات زرد رنگ كروسين كه در آب محلول بوده و مسئول رنگ زعفران هستند، ۲. تركيبات تلخ پيكروكروسين كه مسئول طعم زعفران هستند، ۳. سافرانال كه مسئول عطر و بوی آن می‌باشد. تركيبات گوناگونی از دسته كاروتنوييدها، آنتوسيانين ها و ترپنوييدها در كلاله و گلبرگ زعفران شناسايی شده است كه از ميان آنها می‌توان كروسين، دلفينيدين و سافرانال را نام برد. تركيباتی از زعفران هستند كه واجد اثرهای فارماكولوژيكی می‌باشند. (Hosseinzadeh and Younesi, 2002)

عملكرد اكوتيپ ها از منطقه ای به منطقه ی ديگر تغيير می‌كند و اين نشان دهنده ی اثر متقابل اكوتيپ با مناطق و محیط می‌باشد (رمضانی، ۱۳۷۹ و اميد بيگی و رمضانی، ۱۳۷۹). اثر متقابل ژنوتيپ در محيط (به عبارت ديگر يكنواخت نبودن عملكرد نسبی ژنوتيپ ها در محيط ها) ازجنبه های گوناگونی مورد مطالعه قرارگرفته است. ماهيت اين گونه اثرها و نقش تعيین كننده ی آنها در روند تهيه و اصلاح ارقام و يا ژنوتيپ های مطلوب بررسی شده و روش های سنجش و ارزيابی اينگونه اثرها مورد تاكيد قرار گرفته است. چنانچه اثر متقابل ژنوتيپ در محيط زياد باشد، پيشرفت گزينش كاهش می‌یابد (Comstock and Moll, 1963)

اثر متقابل ژنوتيپ در محيط ايجاب می‌كند كه انتخاب ارقام فقط بر اساس عملكرد يک محيط، معيار مناسبی نباشد و بهتر است ژنوتيپ ها در دامنه ی وسيعی از تغييرات محيطی در مكان ها و سال های مختلف مورد ارزيابی قرار گيرند، تا اطلاعات حاصل از تخمين ميزان سازگاری و ثبات عملكرد ژنوتيپ ها، معيار مطمئن تری برای توسعه ی ارقام و كشت آنها باشد و كارايی گزينش و معرفی ارقام را افزايش دهد (Johnson et al., 1995; Miller et al., 1959). Adam و همكاران در سال ۱۹۸۹ بر اساس تحقيقات انجام شده گزارش كردند كه به طور معمول بذور توليد شده در تاريخ كاشت های زود هنگام ۳۰ آوريل(۱۰ ارديبهشت) نسبت به تاريخ كاشت های دير هنگام ۱۵ و ۳۰ می (۲۵ ارديبهشت و ۹
خرداد) دارای كيفيت بذر پايين تری می‌باشند. آنها بيان كردند كه رطوبت نسبی و درجه حرارت بالا در تاريخ های كاشت زود هنگام در طی دوره پر شدن دانه، احتمالاً باعث كاهش كيفيت بذر شده است.

در مطالعات ديگر Coventry و همكاران در سال ۱۹۹۳ و Sadeghzadeh Ahar در سال ۲۰۰۱ اظهار داشتند كه تاريخ كاشت به دليل تأثير آن بر مراحل مختلف رشد و نمو مانند بهاره سازی، زمستان گذرانی، عملكرد و اجزای عملكرد دانه، تشكيل آغازين های برگ و توسعه ی آنها و كانوپی گياه توسط محققين بسيار حائز اهميت است. بديهی است كه با افزايش توليد از طريق افزايش سطح زير كشت و يافتن مناطق جديد مستعد كشت اين محصول و همچنين از طريق به نژادی و توليد محصول با كيفيت مناسب و توسعه ی صادرات زعفران به روش صحيح می‌توان درآمد ارزی قابل اطمينانی را برای كشور تامين کرد. 
 
مواد و روش ها؛

به منظور بررسی اثر تاريخ كاشت بر عملكرد اكوتيپ ها و صفات زراعی گياه زعفران آزمايشی در بهار سال ۱۳۸۹ در شهرستان نطنز در يک زمين زراعی به ابعاد ۵۰ × ۲۰ متر مربع اجرا گرديد. آزمايش به صورت طرح كرت های خرد شده در قالب بلوک هايخ كامل تصادفی با ۴ تكرار اجرا گرديد. تاريخ كاشت در ۴ سطح (۱۵ ارديبهشت، ۱۵ خرداد، ۱۵ تير و ۱۵ مرداد) به عنوان عامل اصلی و اكوتيپ های زعفران در ۲ سطح (اصفهان و قائن) به عنوان عامل فرعی در نظر گرفته شد. در فروردين ماه پس از شخم و انجام عمليات آماده سازی زمين ۷۵ كيلوگرم در هكتار نيتروژن خالص، ۷۵ كيلوگرم در هكتار فسفات خالص و ۵۰ كيلوگرد در هكتار پتاس خالص مصرف گرديد. هر كرت آزمايشی دارای ۶ خط كاشت ۴ متری با فاصله ی خطوط کاشت ۳۰ سانتی متر بود. فاصله ی پيازها روی خطوط كاشت ۵ سانتی متر و عمق كاشت پيازها ۲۰ سانتی متر در نظر گرفته شد. به منظور از بين بردن اثرات حاشيه ای و كاهش خطا فاصله كرت های مجاور از يكديگر ۵۰ سانتی متر و فاصله بين تكرارها كه توسط يک نهر عريض از يكديگر جدا گرديدند، ۲ متر در نظر گرفته شد.

به منظور بالا بردن دقت طرح، دو خط ابتدايی و انتهايی و همچنين يک متر بالا و پايين هر كرت به عنوان حاشيه در نظر گرفته شد و از ۴ خط ميانی (مساحتی حدود ۲ متر مربع) برای برداشت گل ها و انتقال آنها به آزمايشگاه استفاده گرديد. برداشت گل ها از تاريخ ۱۳۸۹/۰۸/۰۶ تا تاریخ ۱۳۸۹/۰۸/۲۶ در پنج نوبت و به فاصله ی ۵ روز يكبار، قبل و يا حوالی طلوع خورشيد صورت گرفت و پس از انتقال به آزمايشگاه، وزن تر گل تعيين گرديد. سپس وزن تر كلاله و خامه، وزن تر گلبرگ، وزن تر دمگل و وزن تر پرچم توسط ترازوی ديجيتال با دقت ۰/۰۱ گرم اندازه گيری و به دنبال آن پس از طی مراحل خشک کردن طبق استانداردهای كشاورزی كشور وزن خشک تمامی بخش ها محاسبه گرديد. پس از اندازه گيری صفات، مقايسه ی ميانگين تيمارها با استفاده از آزمون دانكن در سطح احتمال ۵ درصد و تجزيه های آماری با استفاده از نرم افزار SAS صورت پذيرفت. 
 
نتايج؛

نتايج حاصل از تجزيه واريانس عملكرد و اجزای گل در گياه زعفران نشان داد كه اثر ساده تاريخ كاشت و اكوتيپ بر تمامی صفات زعفران در سطح ۱ درصد معنی دار بود (جدول ۱). ولی اثر متقابل آنها بر هيچ يک از صفات مورد آزمون معنی دار نگرديد (جدول ۱).

نتايج حاصل از مقايسات ميانگين داده ها نشان داد كه تاريخ كاشت اول (۱۵ ارديبهشت) با متوسط تعداد گل ۵۴/۲۵ عدد در متر مربع و اكوتيپ اصفهان با متوسط تعداد گل ۵۳/۳۷ عدد در متر مربع بالاترين تعداد گل و تاريخ كاشت چهارم (۱۵ مرداد) با متوسط ۳۶/۵ عدد گل در متر مربع و اكوتيپ قائن با متوسط ۳۷/۸۸ عدد گل در متر مربع كمترين تعداد گل را دارا است (جدول ۲). Gresta و همکاران در سال ۲۰۰۹ در تحقیقی مشابه مشاهده كردند كه ميزان گلدهی و عملكرد زعفران به دو عامل دما و رطوبت خاک بستگی دارد. در دمای پايين تر عملكرد گل زعفران افزايش و كيفيت كلاله ها كاهش می‌يابد. بدين ترتيب می‌توان نتيجه گرفت كه هر چه به سمت تاريخ كاشت ابتدايی پيش می‌رويم، عملكرد گل نيز افزايش می‌يابد و به همين دليل تاريخ كاشت ۱۵ ارديبهشت بالاترين متوسط تعداد گل را دارد.
 
جدول مقايسه ميانگين ها نشان داد كه در تاريخ كاشت اول (۱۵ ارديبهشت) بالاترين ميزان وزن تر و وزن خشک گل به ميزان ۱۲۴/۷۷ و ۳۸/۰۷ كيلو گرم در هكتار توليد می‌گردد. در اين شرايط اكوتيپ اصفهان بيشترين ميزان را به ترتيب به ميزان ۱۲۲/۷۶ و ۳۷/۸۱ كيلو گرم در هكتار توليد نمود، وزن تر و خشک گلبرگ نيز در تاريخ كاشت اول با ميزان ۶۵/۶ و ۱۶/۷۷ كيلو گرم در هكتار و اكوتيپ اصفهان با مقدار ۶۵/۰۵ و ۱۷/۰۱ كيلو گرم در هكتار بيشترين ميزان خود را نشان داد. وزن تر و خشک دمگل، در تاريخ كاشت اول با ميزان ۴۳/۹۰ و ۱۱/۳۵ كيلو گرم در هكتار و اكوتيپ اصفهان با مقدار ۴۳/۷۰ و ۱۱/۶۷ كيلو گرم در هكتار از مناسب ترين وضعيت برخوردار بود. و وزن تر و خشک پرچم نيز در تاريخ كاشت اول با مقدار ۵/۳۷۵ و ۳/۳۰ كيلو گرم در هكتار و اكوتيپ اصفهان با ميزان ۵/۳۳۷ و ۳/۲۶ كيلو گرم در هكتار از مناسب ترين وضعيت برخودار بود. در تمامی صفات ذكر شده تاريخ كاشت چهارم و اكوتيپ قائن پايين ترين ميزان را در منطقه مورد آزمايش به خود اختصاص دادند (جدول ۲).

امير قاسمی در سال ۱۳۸۰ نيز بر اساس تحقيقات انجام شده در منطقه ی دماوند بيان كرد كه پياز زعفران را از موقع خزان بوته (اوايل خرداد) تا اواسط مهر ماه می‌توان كشت نمود، اما بهتر است در اواسط تابستان كه هوا و زمين بسيار گرم و درصد رطوبت نسبی هوا فوق العاده كم است و ممكن است پيازها آسيب ببينند، كشت نشود، مگر اين كه پيازها قبلا از خاک در آورده و در محل سرد و خشكی نگهداری شوند. تاخير در كشت پياز موجب ظهور ريشه ها و ساقچه ها می‌شود و موجب خسارت به رشد بهينه ی پيازها می‌شود. همچنين بهنيا در سال ۱۳۷۰ زمان كاشت پياز زعفران را از موقع خزان بوته ها يعنی از اوايل خرداد تا اواسط مهر ماه بيان كرده است. ولی بهتر است از كشت پياز در تير و اوايل مرداد خودداری كرد، زيرا در اين فاصله هوا و زمين بسيار گرم و رطوبت نسبی هوا كم است و احتمال دارد رطوبت پيازها به هنگام جابجايی و كشت از بين رفته و به آنها آسيب برسد. بر اين اساس هر چه تاريخ كاشت از اول (۱۵ ارديبهشت) به طرف تاريخ كاشت چهارم (۱۵ مرداد) انتقال يابد، به علت افزايش دما و كاهش رطوبت نسبی هوا احتمال كاهش وزن تر و خشک اجزای گل افزايش می‌يابد.

نتايج حاصل از مقايسات ميانگين ها در اين مطالعه نشان داد كه صفت وزن خشک كلاله و خامه كه در واقع همان عملكرد گياه زعفران می‌باشد و از نظر اقتصادی بسيارحائز اهميت است، بالاترين ميزان عملكرد را در تاريخ كاشت اول (۱۵ ارديبهشت) با متوسط ۵/۵۲۵ كيلوگرم در هكتار و اكوتيپ اصفهان با متوسط ۵/۵۳۷ كيلوگرم درهكتار توليد نمود و كمترين ميزان عملكرد را تاريخ كاشت چهارم (۱۵ مرداد) با ميانگين ۳/۷۵۰ كيلوگرم در هكتار و اكوتيپ قائن با متوسط ۳/۷۶۸ كيلوگرم در هكتار دارا بود (جدول ۲). صادقی در سال ۱۳۷۵ نيز اظهار داشت كه اثر انبارداری و تاريخ كاشت بنه در گل آوری زعفران موثر است، در اين شرايط بهترين زمان كاشت و انتقال بنه زعفران به مزارع جديد ارديبهشت و به خصوص خرداد ماه می‌باشد كه در اين حالت در سال اول كشت ميتوان ۲/۸ كيلوگرم در هكتار زعفران برداشت نمود. همچنين Molina و همكاران در سال ۲۰۰۴ گزارش كردند كه مطلوب ترين دما برای تمايز يابی گل ها در زعفران ۲۳-۲۵ درجه سا نتی گراد در رشد تابستانه پياز است كه اين شرايط دمايی را می‌توان در ماه های ارديبهشت و خرداد نيز در منطقه ی نطنز مشاهده كرد.

در تحقيقی ديگر شكوهيان و اصغری در سال ۱۳۸۶ طی پژوهشی در سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۴ مشخص نمودند كه در دو منطقه ی غرب و شمال اردبيل بين اكوتيپ ها از نظر دو صفت تعداد گل و عملكرد خشک زعفران اختلاف معنی داری وجود ندارد ولی در منطقه ی جنوب اردبيل بين اكوتيپ ها از نظر دو صفت مذكور اختلاف معنی داری وجود دارد، كه اين مطلب بيانگر تفاوت های ژنتيكی بين اكوتيپ های زعفران و علت اختلاف عملكرد بين آنهاست. 

نویسندگان: عليرضا پازكی، محمد كريمی نژاد و عليرضا فولادی طرقی

علیرضا پازکی: دانشگاه آزاد اسلامى، واحد شهرری، گروه زراعت و اصلاح نباتات، تهران، ايران

محمد كريمی نژاد: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر ری، عضو باشگاه پژوهشگران جوان، تهران، ايران

علیرضا فولادی طرقی: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر ری، عضو باشگاه پژوهشگران جوان، تهران، ايران

جهت دریافت مقاله اینجا کلیک کنید.

انتهای پیام/

زمان انتشار: یکشنبه ۱۹ دی ۱۴۰۰ - ۲۲:۳۹:۱۳

شناسه خبر: 101113

مطالب مرتبط :
ارزيابی تنوع زيستی كشاورزی با استفاده از محاسبه شاخص غنای گونه‌ای به روش رقيق سازی

ارزيابی تنوع زيستی كشاورزی با استفاده از محاسبه شاخص غنای گونه‌ای به روش رقيق سازی

تنوع زيستی كشاورزی با استفاده از محاسبه شاخص غنای گونه‌ای به روش رقيق سازی در شهر ری ارزیابی شد.

بررسی جریان انرژی در کشت بوم های گندم آبی در شهر ری

بررسی جریان انرژی در کشت بوم های گندم آبی در شهر ری

محققان ایرانی جریان انرژی در کشت بوم های گندم آبی را در شهرستان ری بررسی کردند.

بررسی اثرات روش های مختلف كنترل علف های هرز بر عملكرد كمی و كيفی ذرت علوفه ای

مجله علمی پژوهشی اکو فیزیولوژی گیاهان زراعی؛

بررسی اثرات روش های مختلف كنترل علف های هرز بر عملكرد كمی و كيفی ذرت علوفه ای

اثرات روش های مختلف كنترل علف‌های هرز بر عملكرد كمی و كيفی ذرت علوفه ای توسط حميد خدام كهنكی و محمد كريمی نژاد بررسی شد.

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب