خبرگزاری علم و فناوری

واکاوی علم و فناوری از سرنوشت صنعت خاویار ایران از گذشته تاکنون؛

مروارید سیاه در معرض انقراض/قیمت هر کیلوگرم خاویار معادل ۴۰ بشکه نفت/کاهش صادرات از سیصد تن به یک تن در سال!

ماهیان خاویار ، به مثابه ماشین های پول سازی هستند که خداوند به ایرانیان اعطا کرده ، طوری که طعم خاویار ایرانی فقط متعلق به آب های ایران بوده و پس از گذشت قرن ها ، هنوز بازار جهان به دنبال خاویار ایران است،خاویاری که هر کیلوگرم آن معادل با ۴۰ بشکه نفت خام ارزآوری دارد و دشمنان ایران را وادار کرده تا برای نابودی آن دست به کار شوند،

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری از قم،یکی از مزیت های اقتصادی کشور که می تواند نقش مهمی در صادرات و ارزآوری ایفا کند صنعت خاویار است. ایران از دیرباز در بین سایر اقوام به پسته ، زعفران ، فرش، خاویار و محصولاتی از این قبیل شناخته شده شده است و اگر قرار بود به اصطلاح امروزی یک محصول لوکس را تهیه کنند سراغ جنس ایرانیش می آمده اند هرچند که شاید لازم بوده است تا نسبت به محصول سایر کشورها چندین برابر بهای آن را پرداخت کنند.

                                                                                                             

در این گزارش محصول خاویار ایران که در بین جهانیان  به مروارید سیاه و الماس سفید معروف است و در واقع بهتر است بگوییم صنعت خاویار که زمانی گفته می شد در عرصه صادراتی می تواند جایگزینی برای نفت باشد و نقش ویژه ای در شکوفایی اقتصاد کشور داشته باشد را مورد بررسی قرار داده و سرنوشت این صنعت از ابتدا تا کنون ارزیابی می کنیم.

به گفته محققان سابقه و تاریخه خاویار ایران را در دوران مادها باید جست و جو کرد، برخی مدارک نشان می دهند که ماهیان خاویاری را پس از شورکردن به اکباتانه محل فروانروایی مادها می بردند .

 در مجموع یافته های زیست شناسان از خاویار به عنوان فسیل های زنده یاد می شود و آن را به عصر ژوراسیک نسبت می دهند.

مروارید سیاه و الماس سفید از همان آغاز حیات برای تمامی ملت ها  دارای جایگاه قابل ارزشی بوده  تا آن جا که روس ها در ضرب سکه خود از عکس ماهیان خاویار استفاده می کردند، چینی ها نیز از قرن دهم میلاد وارد این صنعت شدند و ماهی خاویار را در رودخانه یانگ تسه پرورش می دادند.

همان طور که گفته شد در جهان خاویار را یا نام ایران می شناسند، در پاسخ به چرایی این سوال لازم است تا زیستگاه این ماهی را مورد بررسی قرار دهیم.

دریای خزر به تنهایی ۹۳ در صد از ذخیره خاویار و ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده‌است و گفته می شود بیش از 90 درصد خاویار جهان را تأمین می‌کند.

از 27 گونه ماهی خاویار موجود، ۵ گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان نیز در این دریا زندگی می کنند. وضعیت مطلوب و مناسب دمایی و شرایط زیستی در جنوب دریای خزر باعث شده است تا ماهیان خاویاری برای مهاجرت و تخم ریزی این قسمت از دریای خزر را به عنوان زیستگاه خود انتخاب کنند.

البته  باید توجه داشت که از دیگر عوامل عدم زندگی این ماهیان  در شمال دریای خزر سرمای شدید زمستانی، عمق کم نواحی شمالی دریای خزر، احداث سدهای عظیم بر روی روخانه ها و آلودگی ناشی از کارخانه ها و کشتی ها اشاره کرد. به همین دلیل ماهیان خاویاری عمدتا در سواحل جنوبی زندگی می کنند و صیدگاه های اصلی آنان دهانه رودخانه های شمالی است.

در ایران کرانه‌های شرقی دریای خزر بویژه سواحل بندر ترکمن (از خلیج حسنقلی تا میانکاله) مهم‌ترین محل صید ماهیان خاویاری می‌باشد که به تنهایی نیمی از خاویار ایران در آنجا استحصال می‌شود.

همان طور که گفته شد 27 گونه از ماهیان خاویار وجود دارد که از بین آنها 5 گونه ممتاز خاویار در آب های خزر زندگی می کنند که در ادامه با این پنج گونه بیشتر آشنا می شویم.

از این تعداد 5 گونه دریای خزر کیفیت خاویار آنها با همدیگر متفاوت است. که بر اساس درجه کیفیت خاویار این ماهی ها عبارتند از: «فیل ماهی»، «قره برون »، «ماهی خاویاری گلد »، «ماهی شیپ»، «ماهی ازون برون».

فیل ماهی رتبه اول کیفیت خاویار جهان را  از آن خود کرده و از  این رو بالاترین قیمت در بین ماهی ها را دارد و خاویار آن نیر گران ترین قیمت خاویار جهان است.

 

در سابق صید این ماهی نمونه با سن بیش از یک قرن و وزن یک تن و چهار صد کیلوگرم ثبت شده است که اغلب دارای قامتی معادل یک و نیم متر تا بیش از چهار متررا داراست ، دوره تخم ریزی فیل ماهی دو تا سه ساله است. و سن بلوغ آن بین 14 تا 17 سالگی است.

قره برون یا تاس‌ماهی ایران، از رتبه دوم ارزش خاویار بر خوردار است. در حال حاضر گونه‌ای مستقل محسوب می‌شود، اما پیش‌تر آن را زیرگونه‌ای از ماهی روس می‌دانستند.

«قره‌برون» به ترکی به معنای «بینی سیاه» است که در حال حاضر به واسطه تکثیر مصنوعی از نقطه نظر تعدد از گونه روس پیشی گرفته‌است. از گونه روسی بزرگ‌تر می‌باشد و کیفیت خاویاری برتر از وی را نیز دارا است.

از نظر ظاهری تا حدی شبیه به هم می‌باشند گرچه رنگی تیره تر همراه با رنگ دانه‌های سفید رنگ که تا بینی وی ادامه پیدا کرده وی را از نظر ظاهری از تاس ماهی روس جدا می‌کند.

وزنی معادل ۶۰ تا ۱۳۰ کیلوگرم دارد و طولی معادل ۱متر تا بیش از ۲ متر که در فاصله ۱۲ تا ۱۴ سالگی بالغ می‌گردد.

تاس ماهی روس  خاویار آن را نیز به اصطلاح طلایی می‌نامند که از رتبه سوم ارزش  خاویار بر خوردار است و  در تمام نقاط دریای خزر یافت می‌شود و در فاصله ۱۲ تا ۱۶ سالگی به سن تخم دهی می‌رسد و بالغ می‌شود. از طولی معادل ۱ تا ۲ متر بر خوردار است و وزنی معادل ۶۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم را دارد.پ

 

 

ماهی خاویار شیپ از نقطه نظر ارزش خاویار در رتبه چهارم قرار دارد. معمولاً ماهی مهاجری است که به واسطه تخم‌ریزی به سواحل ایران می‌آید و در رودخانه‌های آبریز دریای خزر تخم‌گذاری می‌کند.

 

 

 از عمری معادل ۳۰ سال بر خوردار است، سبک وزن است با طولی بیش از ۱ متر و وزنی سبک، در فاصله ده سالگی تا ۱۴ سالگی بالغ می‌گردد و به سن تخم‌دهی می‌رسد.

ماهی اوزون برون (دراکول) از نقطه نظر کیفی در رتبه آخر ارزش خاویار قرار دارد چرا که از خاویار ریزتر و ارزانتری بهره می‌برد ،کوچک‌ترین ماهی خاویار دریای خزر است که در ایران به اشتباه کلیه ماهیان خاویاری را به نام وی اوزون برون می‌نامند.

 

از نظر تکثیر مصنوعی با مشکلاتی مواجه‌است و تعداد آن نیز در شرایط طبیعی رو به کاهش می‌رود. در ترجمه نام وی بینی دراز است. در فاصله ۸ تا۱۲ سالگی بالغ می‌شود. قامتی معادل ۱ تا ۱٫۵ متر و وزنی سبک‌تر در قیاس با دیگر ماهیان این خانواده در دریای خزر دارد.

در ارتباط با این موضوع که در بازار جهانی چه نگاهی و شناختی نسبت به خاویار وجود دارد، در تعریف رسمی خاویار را به عنوان تخم ماهیان خاویاری و از گرانترین غذاهای جهان توصیف می کنند.

ارزش ماهیان خاویاری به علت تخم آنهاست که به خاویار یا مروارید سیاه مشهور است. خاویار طلایی، سرخ و سیاه از انواع خاویار هستند که در این میان، خاویار سیاه از ارزش بالاتری برخوردار است، اگر چه ارزش تغذیه‌ای همگی کم و بیش یکسان است.در بین کشورها خاویار سیاه در ایران و جنوب روسیه شناخته شده‌تر است، خاویار سرخ در سیبری و خاور دور طرفداران بیشتری دارد.

البته از حیث اقتصادی گوشت ماهیان خاویار نیز طرفداران خاص خود را دارست.

خاویار خود به تنهایی اشرافی‌ترین صبحانه جهان محسوب می‌گردد. بسیاری آن را به شکل خام و یا همراه با زرده تخم مرغ یا خرده پیاز میل می‌کنند و گروهی نیز به اندازه نوک قاشقی از آن را همراه با سبزیجات معطر یا قطعه کوچکی از نان و کره می‌خورند. بعضی علاقه‌مندان خاویار، آن را سرد و با یک قاشق کوچک و بدون نان میل می‌کنند. برخی بوی تند ماهی مانند آن و طعم شورش را بسیار دوست می‌دارند هرچند طعم و بوی خاویار ممکن است برای بسیاری اصلاً خوشایند نباشد.

خاویار یک ماده غذایی پر انرژی است که طعم و بویی بسیار خوشایند دارد. به طور عمده پروتئین موجود در خاویار متشکل از اسیدهای آمینه آرزین، هیستامین، ایزولوسین، لیزین و میتونین است. چربی موجود در خاویار نیز به دو دسته عمده تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از«۲۵ درصد کلسترول» و«۷۵ درصد لستین».

 از نگاه پزشکی مصرف خاویار از ابتلا به بیماری افسردگی و بیماری‌های قلبی عروقی پیشگیری می‌کند، چرا که در خاویار غلظت اسیدهای چرب از نوع امگا۳ بسیار بالاست. بعلاوه خاویار غنی از ترکیبی به نام "Ctacosand" است که نوعی الکل چرب با زنجیره بلند است و در بدن به اسیدهای چرب تبدیل می‌شود.

این اسیدهای چرب به دست آمده در سنتز میلین (پوشش سلول عصبی) نقش بسزایی ایفا می‌کند. به همین دلیل مصرف خاویار در سلامت سلول‌های عصبی بسیار مؤثر است.

 

 

در کشورهایی که ماهی و خاویار در عادات غذایی مردم جایگاه ویژه‌ای دارد، میزان ابتلا به افسردگی بسیار کمتر از دیگر کشورهاست. وجود اسیدهای چرب «امگا۳»درخاویار مانع از افزایش کلسترول خون و به دنبال آن باعث پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی می‌شود. بعلاوه مصرف خاویار در پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های آرتریت رومائید (التهاب مفاصل)، بیماری‌های دستگاه گوارش و بعضی از انواع سرطان بسیار مؤثر است. خاویار از نظر عنصر آهن نیز غنی است و به همین دلیل آن در افراد مبتلا به کم خونی ناشی از فقر آهن نیز توصیه می‌شود.

همان طور که در شرایط کنونی چاه های نفت باعث شده است تا طمع سایر کشورهایی که از این ذخیره خدادادی برخوردار نیستند به دنبال کشورهای نفت خیز باشد،  مروارید سیاه و الماس سفید ایران  ایران نیز به دلیل قیمت بالا و اقتصاد آن در طول تاریخ مورد طمع سایرکشورها واقع شده است،

صنعت خاویار ایران در دوران حکومت قاجار و عهدنامه ترکمنچای در سال ۱۸۲۸ با تسلط شوروی  بر سواحل جنوب دریای خزر از دسترس ایران خارج شد.

 این امر تا سال 1927بی تغییر ماند تا این که پس از تغییر حکومت شوروی پیمان دوستی برای صید بین دو کشور بسته شد،  سال‌ها دخالت شوروی در دریای خزر موجب شد صید بی ‌رویه در سواحل جنوبی این دریا که به آن چون غنیمتی نگریسته می ‌شد نسل بسیاری از ماهیان با کاهش مواجه شود.

متاسفانه در دهه های اخیر ذخایر ماهیان خاویاری در دریای خزر به علل مختلفی نظیر صید بی رویه ، تخریب زیستگاه ، آلودگی و تغییرات آب و هوایی و تکثیرنشدن مناسب و کافی صنعت خاویار دریایی ایران به طور کلی از بین رفت. 
قابل توجه است که در نابودی صنعت خاویار دریایی ایران در کنار عوامل انسانی و محیطی  بیوتروریسم و کشور اسرائیل نقش ویژه ای داشته است که در سال 94 روزنامه جوان در گزارشات خود به این موضوع پرداخت .

همچنین عباس رجایی مشاور وزیر جهاد کشاورزی درارتباط با ارتباط بین بیوتروریسم و کاهش ماهیان خاویار دریای خزر گفته است:درباره دلایل کاهش ذخایر برداشت بی‌رویه طی سال‌های گذشته و آلودگی آب از دلایل کاهش ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر است اما، دلیل اصلی آن بیوتروریسم عنوان می شود.

ورود ماهی شانک دار که بومی دریای خزر نیست یکی از عواملی است که به شدت سبب کاهش ذخیره ماهی خاویاری شده است ، چرا که بچه های سایر ماهی ها از جمله ماهی خاویاری را می خورد که این امر تاثیر زیادی در کاهش ذخایر این محصول داشته است.

در بررسی دلایل هجوم به صنعت خاویار دریایی ایران قیمت بالای  این محصول در بازار های جهانی که بر طبق آمار در سال 96 نوع پرورشی خاویار به قیمت کیلویی 2000دلار، و نوع سفید خاویار ایرانی که نزد جهانیان به الماس سفید ایرانی معروف است به قیمت کیلویی 5000دلار خریدار داشته است  و گوشت آن به قیمت کیلویی 4.2 دلار در بازارهای جهانی عرضه شده است و از این رو خاویار نقش مهمی را در اقتصاد کشور ایران می توانسته ایفا کند و از طرف دیگر ایران رقیب جدی سایر کشورهای تولید کننده خاویار بوده است.

پس از کاهش ماهیان خاویار دریای خزر و با ایجاد توافق کشورهای حاشیه خزر برای ممنوعیت صید ماهیان خاویار، میزان عرضه خاویار در بازارهای جهانی به شدت کاهش یافت، از طرف دیگر با توجه به طعم مطلوب خاویار پرورشی فرصت  برای پرورش این آبزی و ایجاد بازار خاویار پرورشی فراهم شد.

اما در صنعت خاویار پرورشی علی رغم اینکه دانش فنی پرورش خاویار بومی کشور ایران بوده است صادرات این محصول از دست ایران خارج شد ، به طوری که صادرت 70 میلیون دلاری خاویار در سال 73 به میزان 750 هزار دلار کاهش یافت و در طول بیست سال نهایتا میزان صادرات ایران به 30 کیلو کاهش یافت.

پس از ممنوعیت صید خاویار در کشور زیر ساخت هایی برای پرورش ماهیان خاویاری در کشور فراهم گردید،که حاصل آن صادرات حدود 1 تن خاویار در سال 96 بود، اما میزان صادرات خاویار پرورشی کشور چین برابر با 300 تن بوده است، این در حالی است که بازار های جهانی تشنه خاویار ایرانی است.

ارسلان قاسمی مدیرعامل اتحادیه سراسری شرکتهای تعاونی تکثیر و پرورش میگو، ماهی و آبزیان در این باره می گوید:دانش فنی این کار به طور انحصاری در اختیار ایران است ولی چینی ها مقداری از این دانش را توسط ایرانی ها و همچنین با کمک روسیه یاد گرفته اند ولی آن را بومی کرده اند


 

خاویاری که روزی می گفتند می تواند جایگزینی مناسب برای صادرات نفت باشد و در سالیان نه چندان دور بیش از 300 تن از این محصول گران قیمت از ایران صادر می شد، حال به مرز نابودی رسیده و سالانه حدود یک تن از آن به خارج صادر می شود.                                                                                                                                                                                                                

رجایی مشاور وزیر جهاد کشاورزی، نیز چین را بزرگترین تولید کننده خاویار پرورشی اعلام کرد و گفت:‌در سال 2015 این کشور 150 تن خاویار پرورشی صادر کرده است در حالی که ما با منابع غنی تنها 3

تن صادر کرده ایم.

                                                                              

مدیرعامل صندوق توسعه صادرات آبزیان بیان کرده است: همین الان اگر خاویار در دستمان باشد، از آمریکا و کانادا و بیش از 100 کشور مشتری داریم ولی چیزی برای عرضه نیست. وقتی هم مشتریان جهانی متوجه شوند اجناس قلابی با برند خاویار دریای خزر در بازار عرضه می شود، دیگر به خاویار ایران هم اطمینان نمی کنند. آن وقت اگر ما وضعیت تولید خاویار پرورشی و خاویار دریایی خود را هم سروسامان بدهیم دیگر بازاری در اختیار نخواهیم داشت چون بازار جهانی اعتماد خودش را به خاویار ایران از دست داده است.

به نظر می رسد در جهت احیای صنعت خاویار دولت ها کارنامه درخشانی در طول چند دهه گذشته نداشته است ، خبرگزاری علم و فناوری در ادامه در گزارش بعدی مجموعه اقداماتی که لازم است دولت برای گسترش صنعت خاویار پرورشی ایران و حضور پررنگ تر بخش خصوصی جهت ایفای نقش در تجارت خاویار و حفظ برند جهانی خاویار ایران و استفاده از این فرصت کم نظیر برای توسعه اقتصاد کشور انجام شود را مورد بررسی قرار خواهد داد.

انتهای پیام/

علیرضا مومنی

زمان انتشار: دوشنبه ۲۶ شهریور ۱۳۹۷ - ۰۷:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 68823

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
نظرات ارسال شده :
تعداد نظرات : ۴ نظر
علی رادمهر
۰ مخالف          ۰ موافق
پنج شنبه ۴ مهر ۱۳۹۸ - ۱۲:۳۶:۴۴

من خاویارم را از مرکز فروش خاویار ایران خریداری کردم وبعد از استفاده متوجه شدم که این خاویار ، خاویار اصل است چرا که وقتی میل کردم واقعا تاثیر اون رو متوجه شدم ، ( انرژی گرفتم ، انگار یه بمب انرژِی بهم وصل شد ) و الان هم جز مشتریان نقره ای کلاب خاویار ایران ، شدم وپیشنهاد می کنم شما هم اولین تجربتون را با این شرکت آغاز کنید اینم تلفن تماسشون www.khaviarco.ir 09104301218

مهناز حیدری
۰ مخالف          ۰ موافق
شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ - ۱۰:۳۲:۰۵

من می خواستم اولین تجربه خوراکی دریاییم رو در مورد مصرف خاویار داشته باشم این بود که طی تحقیقات لازم به شرکت خاویار ایران سفارش دادم و در یک چشم به هم زدن به دستم رسید و خیلی راحت سرو کردم بله درست حدس زده بودم طعم واقعا عالی وبا کیفیتی داشت ومن یکی از مشتریان پر وپاقرص این شرکت وخاویارش شدم اگه دوست دارین شما هم تجربه کنید آدرس شرکتشون : www.khaviarco.ir 09104301218

مهناز حیدری
۰ مخالف          ۰ موافق
شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ - ۰۹:۵۶:۴۶

من می خواستم اولین تجربه خوراکی دریاییم رو در مورد مصرف خاویار داشته باشم این بود که طی تحقیقات لازم به شرکت خاویار ایران سفارش دادم و در یک چشم به هم زدن به دستم رسید و خیلی راحت سرو کردم بله درست حدس زده بودم طعم واقعا عالی وبا کیفیتی داشت ومن یکی از مشتریان پر وپاقرص این شرکت وخاویارش شدم اگه دوست دارین شما هم تجربه کنید آدرس شرکتشون : www.khaviarco.ir 09104301218

مهناز حیدری
۰ مخالف          ۰ موافق
شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ - ۰۹:۵۵:۳۷

من می خواستم اولین تجربه خوراکی دریاییم رو در مورد مصرف خاویار داشته باشم این بود که طی تحقیقات لازم به شرکت خاویار ایران سفارش دادم و در یک چشم به هم زدن به دستم رسید و خیلی راحت سرو کردم بله درست حدس زده بودم طعم واقعا عالی وبا کیفیتی داشت ومن یکی از مشتریان پر وپاقرص این شرکت وخاویارش شدم اگه دوست دارین شما هم تجربه کنید آدرس شرکتشون : www.khaviarco.ir 09104301218

اشتراک گذاری مطالب