قالب‌پروری در بنگاه‌های آموزش و پرورش/ نظام آموزش خبرگزاری علم و فناوری - قالب‌پروری در بنگاه‌های آموزش و پرورش/ نظام آموزش و پرورش نیاز به تحول اساسی دارد
علم و فناوری گزارش می‌دهد:

قالب‌پروری در بنگاه‌های آموزش و پرورش/ نظام آموزش و پرورش نیاز به تحول اساسی دارد

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که امروزه دستخوش تغییرات مدرنیته قرار گرفته است، نهاد آموزش و پرورش است که با توجه به شرایط بومی کشورمان، غالب‌پروری را از مهم‌ترین پیامدهای این موضوع کرده است که تلاش مسئولین را جهت رفع آن می‌طلبد.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری؛ یکی از مهم‌ترین نهادهای هر حکومت و جامعه‌ای که وظایف حائز اهمیتی همچون پرورش نوجوانان، آموزش و انتقال فرهنگ و آداب و رسوم به نسل‌های بعدی، آشناسازی نوجوانان با شرایط علمی و صنعتی جامعه و... را برعهده دارد، نهاد آموزش و پرورش است. این مهم در کشور ما باتوجه به اخبار گونان در رابطه با وضعیت آموزش، احداث و گسترش مدارس غیردولتی، اخذ شهریه‌های هنگفت از والدین دانش‌آموزان و دیگر اخباری که روزانه خبر از وجود آسیب‌های متنوع در بدنه این نهاد را می‌دهد، به چشم می‌خورد. یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که امروزه توجه مخاطبان را به خود جلب کرده است، بحث شهریه‌هایی است که در بدنه این نهاد ردوبدل می‌شود و این مراکز را بیشتر به یک بنگاه اقتصادی تبدیل کرده است. بنگاهی که در آن هر کسی ساز خود را می‌زند و برندسازی و مطرح شدن در میان سایر رقبا هدف اصلی و آموزش و پرورش صحیح در اولویت‌های بعدی قرار دارد. موضوعی که بحث داغ اعزام دانش‌آموزان به کشورهای خارجی جهت آزمون‌های علمی را روانه خبرها کرده و توجه بسیاری از کارشناسان آموزشی و مسئولین را جلب کرده است.

چگونگی پیدایش مدارس مدرن

در دوران مدرن، مدرسه تبدیل به رسمی‌ترین و فراگیرترین مراکز آموزشی شد. هدف اصلی این مرکز کمک به تربیت کودکان است تا بتوانند در محیطی که کاملا پر بار شده است، آموزش‌هایی را دریافت کنند که آنان را برای تبدیل شدن به شهروندانی رشید آماده سازد.

مدارس مدرن، به ویژه در سده بیست، همه کوشش خود را صرف ارائه و رعایت استانداردهای هر چه عالی‌تر برای دانش‌آموزان خود ساختند. به این منظور به جستجو و پژوهش درباره موضوعات یادگیری روی آوردند و درنتیجه حجم انبوهی از دانش، تحت عنوان علوم تربیتی را پدید آوردند. علوم تربیتی که روز به روز بر تعداد شاخه‌های آن افزوده می‌شد، کوشید تا خود را به عنوان یک رشته مستقل علمی با هدف ارتقای فرایندهای آموزشی به ویژه در درون مدرسه‌ها معرفی کند و به اثبات برساند. این کوشش بی ثمر نماند و پیامدهای آن به صورت دگرگونی‌های پیدا شده روز به روز در برنامه‌های آموزشی نمایان شد. به ویژه در سال‌های پس از جنگ دوم جهانی، علوم تربیتی هم‌پای توسعه صنعت و فناوری و همزمان با رونق اقتصادی بسیاری از کشورها باعث پیدا شدن پیشرفت‌های چشم‌گیری شد که اولین نتیجه آن غرور اندیشمندان و مربیان این رشته بود که مدعی شدند قادرند از طریق طراحی و اجرای یک نظام آموزشی و درسی "یک سره علمی" همه نیازهای انسان‌ها و جوامع را در کوتاه و بلند مدت پاسخ دهند.

قسمت بزرگی از تاریخ مدارس مدرن را تلاش برای استانداردسازی مدرسه به خود اختصاص می‌دهد. استانداردهای کمی مثل نسبت شاگرد به معلم، شاگرد به سایر نیروهای انسانی در مدرسه، شاگرد به فضای آموزشی، شاگرد به تجهیزات یادگیری و مانند این‌ها در ابتدا به طور جدی مورد توجه رابطه‌ها چون عامل تعیین کننده در پیکربندی برنامه آموزش صورت پذیرفت.

آموزش و پرورش مدرن در کنار جنبه‌های مادی و آموزشگاهی خود به مسئله نیروی انسانی و بالندگی دارندگان نقش‌های اصلی مدرسه توجه کرد. تربیت معلم، تربیت مدیر، آموزش نیروهایی چون مربیان ورزشی و هنری، مشاوران، راهنمایی تعلیماتی و حتی برنامه‌ریزان، کارشناسان مالی و اداری جدی گرفته شد. رشته‌هایی چون روانشناسی تربیتی، مدیریت آموزشی، تکنولوژی آموزشی، سنجش و اندازه‌گیری تحصیلی، برنامه‌ریزی آموزشی-درسی و مانند این‌ها، به اتکای نیازی که هر روزه از سوی مربیان و والدین ابراز می‌شد، توسعه فزاینده یافت.

یکی از پیامدهای آموزش مدرن که گاهی به عنوان بزرگ‌ترین دستاورد تربیتی آن نیز خوانده می‌شود، انبوه‌سازی آموزشی در قالب‌های نظام‌یافته و دارای وحدت رویه است. مدرسه جایگاه سازمانی این نظام به شمار می‌آید که در آن برنامه‌های آموزشی برای دست‌یافتن به صدها هدف خرد و کلان به اجرا درمی‌آید. در دوران مدرن عملکرده مدرسه‌ها به عنوان سربازان سپاه آموزش و پرورش در دوره‌های مشخص زمانی ارزیابی می‌شد تا شکست یا پیروزی مجموعه بزرگی از عملیات سازماندهی و هدایت شده را اعلام کند.

آموزش و پرورش ایران؛ از نظام سنتی تا مدرن

طبق پژوهشی که شهین ایروانی در سال‌های اخیر انجام داده است، می‌توان گفت بررسی سرگذشت نظام آموزشی امروز ایران مؤید آن است که سه دوره مهم تاریخی از کاشت بذر آموزش و پرورش مدرن تا امروز طی شده است و آنچه امروز به عنوان نظام آموزشی ایران متولی آموزش عمومی و متوسطه در کشور است، در ارتباطی ایجابی با این فرآیند تاریخی است.

دوره اول، دوره اصلاح‌گري و ایجاد نهاد مدرسه مدرن در دوره قاجار است و ضمن این که انقلاب مشروطه نقطه عطفی در این دوره است، اما تا سال‌هاي آغازین حکومت پهلوي(۱۳۰۶) تداوم دارد. این دوره را نه دوره بنیان‌گذاري نظام آموزشی امروز، بلکه دوره زمینه‌سازي نظام آموزشی مدرن در ایران می‌توان لحاظ نمود. دوره دوم از سال ۱۳۰۶، اقدام آغازین براي همگانی کردن آموزش و حاکمیت عملی که به ویژه در دوره پهلوی دولت بر آموزش است. اول به ایجاد یک نظام آموزشی متمرکز منجر می‌شود، آنگاه در دوره پهلوي دوم نیز ادامه می‌یابد و به وقوع انقلاب اسلامی ختم می‌شود. این نظام را می‌توان والد نظام آموزشی امروز دانست. دوره سوم که با پیروزي انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷آغاز می‌شود، تاکنون ادامه دارد.

پیروزي انقلاب اسلامی، مطالبه تحول در بنیاد نظام آموزشی ایران را مطرح کرد. طرح‌هاي مختلفی از ماه‌هاي اول پس از پیروزي انقلاب از سوي کارشناسان براي رفع اشکالات نظام آموزشی ارائه شد. طرح‌هاي اصلاحی مانند طرح تغییرات بنیادین نظام آموزشی و اصلاح نظام متوسطه بر اساس آن، طرح پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت جمهوري اسلامی ایران و بالاخره طرح بسیار گسترده سند ملی به تبع سند چشم‌انداز جمهوري اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴هجري شمسی مصوب ۱۳۸۲/۸/۱۳ مؤید آن است که با وجود خواست و برخی تلاش‌ها براي تغییر، این تلاش‌ها کافی یا قرین به توفیق نبوده است.

واقعیت آن است که در یک نظام آموزشی،"تغییر و تحول" مقوله‌اي متفاوت از ایجاد یک نظام آموزشی جدید است. در مفهوم «تغییر و تحول» این نکته نهفته است که یک نظام واقعی وجود دارد و به دلایلی باید تغییر کند. این تغییر چه بسا باید از نوع بنیادین باشد؛ یعنی نظام متحول شود و از حالی به حال دیگر درآید. مرور گذشته نشان می‌دهد که آنچه بطور معمول اتفاق می‌افتد، تحول در نظام‌هاي آموزشی پیشین در جوامع است و نه تکوین یک نظام جدید آموزشی. بنابراین، اولین قدم در ایجاد تحول در یک پدیده مانند نظام آموزشی، شناخت آن است. در عرصه فلسفه تعلیم و تربیت این شناخت، شناخت عمیق و ماهوي این پدیده می‌باشد. در فرآیند تحول در نظام آموزش و پرورش ایران نیز، قدم اول و یا یکی از اولین قدم‌ها باید شناخت ماهیت این نظام باشد. این موضوع درباره اصلاح نظام آموزشی ایران نیز موضوعیت دارد و در روند اصلاحات باید با شناخت بنیادین نظام آغاز کرد و ماهیت نظام آموزشی ایران و عناصر بنیادین آن را دریافت.

قالب‌پروری، رویکرد فراموش شده آموزش نوین

منظور از غالب‌پروری فراهم‌سازی بستر مناسبی برای ارائه آموزش بهتر به کسانی است که به یک دلیل، از امتیاز ویژه‌ای برخورداند. این امتیاز ممکن است از ژنتیک اثر پذیرفته باشد؛ مثل نژاد و جنسیت. یا ناشی از عوامل محیطی باشد: مانند طبقه و مذهب. این‌ها شالوده‌هایی‌اند که از آبشخور تاریخی و فرهنگی ویژه‌ای تغذیه می‌کنند و دارای ریشه‌های آنچنان قوی و محکمی هستند که بسیاری از سیستم‌ها و عملکردهای آنان را، هرچند هم عدالت‌طلب باشند، تسلیم خود می‌سازند. در شرایط غالب‌پروری، بسیاری از شایستگی‌ها و توانایی‌ها نادیده گرفته می‌شود، یا به خوبی پرورش پیدا نمی‌کند. کلیشه‌های ذهنی باور به ارزشمندی و فرایی غالب، رفتار عملکرد بعدی تصمیم‌گیرندگان و مجریان را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد و امکان گذر نسیم ملایم شک از کوچه این باور را به کمترین میزان خود می‌رساند. درنتیجه، خطاهای سوگیری که تحقیقات زیاد و پردامنه بارها و بارها اثر آن را در ارزشیابی‌های ما نشان داده‌اند، شکل می‌گیرد. مثلا یک کاردستی واحد وقتی با نام یک سازنده زن معرفی شود نمره کمتری می‌گیرید تا وقتی سازنده آن مرد معرفی شود.

در ایران گرایش به سمت پولی شدن مدارس را باید مربوط به مصوبه پنجم خرداد سال 1367 دانست؛ همان سالی که قانون تاسیس مدارس غیرانتفاعی در 21 ماده و 15 تبصره در صحن علنی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید  و به تدریج نقش این مدارس پررنگ شد و مدارس دولتی به فضایی دم‌دستی و بی کیفیت که صرفا فرزندان خانواده‌های کم بضاعت باید در آن تحصیل کنند، تبدیل شد.

در ابتدای فعالیت این مدارس خانواده‌های با توان مالی متوسط به بالا تمایل داشتند فرزندانشان در این مدارس تحصییل کند، اما به تدریج دامنه آن گسترش پیدا کرد به نحوی که اکنون بسیاری از دانش‌آموزان شاید به لحاظ اقتصادی در مرتبه بالایی قرار نداشته باشند، اما به دلیل گرایش بیش از حد و شاید چشم و هم‌چشمی در این مدارس درس می‌خوانند و خانواده‌ها نیز بار سنگین شهریه را تحمل می‌کنند.

برای آموزش و پرورش مدرن که منادی عدالت و توسعه فرصت‌های برابر تربیتی است، غالب‌پروری فرزندی نامشروع به حساب می‌آید. در دنیای کلاس دانش‌آموزان غالب خلاق‌تر، قدرتمندتر و پرمدعاترند. آنان به اندازه بقیه کلاس فعالیت می‌کنند، می‌پرسند و پرتلاش ظاهر می‌شوند. در این راستا یافته‌های پژوهش شرمن(1993) نشان می‌دهد همیشه میزان ترک تحصیل اقلیت‌ها بیشتر است یا طبق پژوهش ویلی و هانتر در سال 1994 و آزادواری در سال 1374، فقر اقتصادی و طبقه اجتماعی خانواده عامل موثری در شکست تحصیلی فرزندان محسوب می‌شود.

آموزش و پرورش مدرن، انعکاسی از وضع جامعه مدرن است، هرچند که نسبت به دوران پیش مدرن برای از بین بردن اندیشه ذاتی و موروثی بودن طبقه و شرایط زیست و تحصیل در آن کوشید، اما طبقه‌بندی‌های تازه‌ای را تعریف کرد که امکان شکستن، تغییر با جابجا شدن در میان آن‌ها، آسان‌تر از دوران‌های پیشین نیست.

هرچند فاصله طبقاتی همواره وجود داشته و آحاد مردم با شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متفاوت در کنار هم در گستره‌ای به نام جامعه زندگی می‌کنند و این مسئله امری طبیعی است، اما آنچه رنگ دیگری به این تفاوت‌ها داده و آن‌ها را برجسته می‌کند، آن است که برخی افراد جامعه خاص‌تر از خاص دیده شوند و همواره به دنبال به رخ کشیدن ثروت و تمکن مالی خود باشند، موضوعی که می‌تواند عواقبی همچون ناهنجاری‌های اجتماعی را در میان دو قشر کم درآمد و پردرآمد رقم بزند.

مسئولان وزارت آموزش و پرورش بارها تاکید کرده‌اند که مدارس غیردولتی جدای از مدارس دولتی نیستند و در کنار آن‌ها بخشی از مسئولیت آموزشی را بر دوش می‌کشند و همواره تاکید دارند که موسسان باید بر اساس ضوابط و در قالب شرایط تعیین شده اقدام به دریافت شهریه کنند. هفته گذشته بود که در مراسمی از سامانه ثبت شکایات مدارس غیردولتی با حضور وزیر آموزش و پرورش رونمایی و تاکید شد که در مدت 10 روز به تمامی شکایات رسیدگی می‌شود. رئیس سازمان مدارس غیردولتی نیز میزان شهریه این مدارس را برای سال تحصیلی 99-98 در مدارس ابتدایی شهر تهران 9 میلیون و 400 هزار تومان، دبیرستان‌های دوره اول متوسطه حداکثر 11 میلیون تومان و برای دبیرستان‌های دوره دوم متوسطه به غیر از پایه دوازدهم حداکثر 15 میلیون تومان اعلام کرد و البته گفت که بر اساس الگوی مصوب وزارت آموزش و پرورش این شهریه شامل سرویس، غذا و لباس دانش‌آموزان نمی‌شود.

این روزها با شنیدن خبرهایی مبنی بر دریافت 30 تا 50  میلیون تومان در برخی مدارس غیردولتی خاص برای بردن دانش آموزان به اردوهای خارج از کشور فریاد همه بلند شده است، البته این اعتراض نه از سوی خانواده‌هایی که این مبلغ را می‌پردازند، زیرا آن‌ها رضایت کامل به این نوع از خاص بودن دارند بلکه صدای دیگر خانواده‌هایی که حتی از فرستادن فرزندانشان به مدارس درجه دو و سه غیردولتی محروم هستند، را درآورده است.

در این نظام آموزشی غالب‌پرور، مغلوب‌ها رفته رفته از جمع جدا می‌شوند. جدایی آن‌ها از متارکه اجتماعی و عاطفی آغاز و به تشکیل گروه‌های صنفی و جداسازی مکانی و عنوانی کشیده می‌شود. آنان که در میدان کلاس، صحنه را به رقیب واگذار کرده‌اند، فعالیت خود را به سوی دیگری می‌کشانند.

مغلوب‌ها نباید همه گناه را برگردن رفتار تبعیض‌آمیز معلم بگذارند. رفتار مغلوب‌ها نمی‌تواند به صورتی تنظیم شود که از دانش‌آموزان برتر یا ممتاز انتظار می‌رود. آنان خط خوشی ندارند، خوب سخن نمی‌گویند، رابطه‌های درستی برقرار نمی‌کنند، نتیجه تلاش‌های خود را به خوبی عرضه نمی‌کنند و از دانش روز و اطلاعات فرادرسی کافی برخوردار نیستند. این‌ها علاوه بر عوامل دیگر، رفته رفته از آنان طبقه‌های جداگانه می‌سازد. در مجموع نظام آموزشی مدرن، مطلوب غالب‌هاست؛ موفق نبودن تحت چنین شرایطی شگفتی برانگیز خواهد بود.

زمان انتشار: پنج شنبه ۹ خرداد ۱۳۹۸ - ۰۷:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 78045

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب