مجموعه شفاف نامه آبی؛

آب پنهان و رد پای آبی پیش چشم افکار عمومی

با نگاه هوشمندانه به این مقوله مهم و رشد فرهنگی و آگاهی عمومی و واردات برخی محصولات پر آب می توان این حجم عظیم آب مجازی نهفته در چرخه تولید انواع محصولات را بشدت کاهش داد. در جدول زیر میزان آب پنهان مصرف شده برای تولید برخی کالاها و محصولات کشاورزی آورده شده است امید است با نگاه خردمندانه، عالمانه و حقیقی به نعمت های خداوند، قدر آنها را بدانیم و در مصرف آنها نهایت دقت و شکر گزاری را به کار بندیم.

خبرگزاری علم و فناوری / اکبر پورداج کارشناس ارشد زمین شناسی و ژئوتکنیک/ پایگاه علمی شهید جعفری / معاونت علمی و پژوهشی ناحیه بقیه الله (عج)

 

آب مجازی:

مفهوم آب مجازی یا virtual water اولین بار توسط آقای تونی آلن در سال 1393 مطرح شد. آب مجازی یا آب پنهان در واقع کل حجم آبی است که در طی فرایند تولید و ارائه هر نوع محصول (شامل انرژی، خدمات، کالای صنعتی و یا کشاورزی ) ناگزیر بصورت مستقیم و یا غیر مستقیم به مصرف می رسد. این آب در فرایند نهایی تولید و یا محتوا و بافت محصول مشاهده نمی شود ولی برای تولید آن محصول ناگزیریم مقادیری آب مصرف کنیم که آن مقدار آب را آب پنهان می نامیم . آب پنهان طی فرایند های اشاره شده از راه های مختلفی مانند تبخیر، تعریق، آلوده شدن و یا هدر روی و ... از چرخه آب شیرین خارج می گردد بنابراین واضح است که میزان بهره وری با مقدار آب مجازی رابطه معکوس خواهد داشت.

رد پای آبی چیست؟

به دنبال مطرح شدن مفهوم آب مجازی مفهوم دیگری تحت عنوان رد پای آبی  یا Water Footprint  توسط پروفسور هوکسترا در سال2002 مطرح گردید.  با استفاده از شاخص WF هوكسترا و هانگ ( 2002 ) میتوان اطلاعات مفيدي را در ارتباط بين الگوي مصرفي افراد و به دنبال آن ميزان آب مصرفي در توليد محصولات مختلف، مبادلات جهاني آب و مديريت منابع آبي، ارائه داد. رد پای آبی هر کشور حجم آبی است که برای تولید کالا و خدمات (چه داخلی و چه خارجی) توسط ساکنان آن کشور مصرف می گردد و آب مجازی نیز در محاسبه مقدار رد پای آبی استفاده می شود.

بحث و نتیجه گیری

در یک نگاه کلی هر فرد  با توجه به الگوی مصرفی خاص خود دارای یک رد پای آبی مخصوص به خود می باشد لذا افراد مختلف در شهر های مختلف با توجه به موقعیت های جغرافیایی و آب و هوایی و عادت های اجتماعی و فرهنگی مختلف دارای رد پاهای آبی مخصوص به خود می باشند که به نوعی بعنوان  سرانه مصرف آب از آن یاد می شود. بعنوان مثال فردی که در غرب تهران دارای ویلایی بزرگ با استخرهای پر آب  و درختان مختلف و خودروهای متنوع است و ساکنان آن از جهت سبک و الگوی تغذیه و زندگی در تراز افراد پر مصرف و پر تجملات می باشند و از جهت مصرف انرژی در رتبه و الگوی پر مصرف قرار می گیرند دارای رد پای آبی بسیار بالاتری نسبت به یک شهروند روستایی در مناطق دور افتاده زاهدان خواهند بود. این اختلاف در رد پای آبی در نقاط مختلف دنیا نیز متفاوت است گاهی عوامل این تغییرات اجتماعی و فرهنگی هستند گاه بدلیل جغرافیا و گاه بدلیل عادات . بعنوان مثال  متوسط ردپای آبی اتحادیه اروپا ۵۱۳۰ لیتر در روز است که ۲۵  درصد بیشتر از میانگین جهانی ردپای آب ( ۳۸۰۰ لیتر در روز ) است. کشورهای دیگر به ترتیب، ایران با ۵۸۹، امارات با ۵۷۱، مصر با ۵۲۷، لیبی با ۵۱۱، تاجیکستان با ۴۷۴، عربستان ۴۴۷ و پاکستان ۴۲۲ متر مکعب در سال محاسبه شده است. (تونی آلن، آب پنهان ترجمه آرش حسینیان، مریم بیرمی. جلد اول. ١٣٩٣)

با توجه به تعاریف بالا می توانید حدس بزنید عمده  نگاه مردم در موضوع مصرف آب یک نگاه سطحی و ساده باشد چرا که از دیدگاه عمومی احتمالا محتوای آبی محصولات کشاورزی در چرخه تولید باید ملموس و قابل مشاهده باشد تا بتوان بعنوان آب مصرفی در نظر گرفته شود و از نگاه بخش عمده ای از جامعه  در تولیدات مصنوعی نیز هیچ حجمی بعنوان حجم آبی نباید متصور بود و لذا همه آنچه بعنوان آب پنهان تلقی می شود در محاسبات آبی آنها وارد نخواهد شد لذا طبیعی است مقادیر مصرف آب در این شرایط بسیار کمتر از مقادیر آب مجازی و رد پای آبی محاسبه شود پس بیایید کمی ریز بینانه تر و منطقی تر به موضوع مصرف آب نگاه کنیم.

پرسش و پاسخ:

شاید سوال کنید چگونه ممکن است مقدار 1300 لیتر آب مجازی برای یک کیلو گرم گندم مصرف شده باشد ؟

در پاسخ باید ببینیم در چرخه آبی تولید گندم چه فرایندهای آبی پنهان و چه فرایند هایی ملموس و آشکار هستند. در طول فرایند تولید گندم اتفاقات آبی مختلفی قابل مشاهده و محاسبه است :

  1. فرایند آبیاری: آبیاری بعنوان اصلی ترین و ملموس ترین فرایند در چرخه آبی تولیدات کشاورزی مطرح است اما بقیه جزئیات فرایند چرخه آبی از دید عموم پنهان می باشد . در حین آبیاری مقادیر زیادی آب در سطح زمین تبخیر و مقادیری نیز از دسترس ریشه گیاه خارج می شود که این مقدار آب قابل محاسبه است.

  2. تبخیر آب: برای انتقال آب از محل مبدا(سد یا چاه و یا قنات) تا محل آبیاری مقداری آب تبخیر می شود. این تبخیر در فرایند آبیاری و در انتهای فرایند تولید در مرحله خشک نمودن محصول نهایی ( ماده خشک) نیز اتفاق می افتد.

  3. فرایند تعریق : همزمان با رشد و بالندگی گیاه مقادیری آب طی فرایند تعریق از گیاه خارج و وارد جو می شود.

  4. کود دهی : هر نوع کالای مورد استفاده در فرایند های تولید دارای مقادیری محتوای آب مجازی می باشد که کود های حیوانی، گیاهی و حتی شیمیایی از این قاعده مستثنی نخواهند بود لذا میزان آب مجازی نهفته در کود را نیز به فرایند تولید اضافه می کنیم.

  5. فعالیت انسانی و یا ماشین آلات : به منظور فعالیت های تولیدی درصدی از فرایند با مشارکت انسان و یا ابزار در غالب خدمات و انرژی انجام می گیرد که آب نهفته در این فرایند نیز محاسبه می گردد.

  6. در نهایت مجموع مقدارآب مصرف شده از فرایند تولید گندم بعنوان آب مجازی و یا آب پنهان محاسبه می شود.

نتیجه اینکه  با  نگاه هوشمندانه به این مقوله مهم و رشد فرهنگی و آگاهی عمومی و واردات برخی محصولات پر آب می توان این حجم عظیم آب مجازی نهفته در چرخه تولید انواع محصولات را بشدت کاهش داد. در جدول زیر میزان آب پنهان مصرف شده برای تولید برخی کالاها و محصولات کشاورزی آورده شده است امید است با نگاه خردمندانه، عالمانه  و حقیقی به نعمت های خداوند، قدر آنها را بدانیم و در مصرف آنها نهایت دقت و شکر گزاری را به کار بندیم.

در بخش های بعدی مجموعه شفاف نامه آبی به موضوعات مهم تری پرداخته خواهد شد.

 

ادامه دارد...

زمان انتشار: جمعه ۱۹ مهر ۱۳۹۸ - ۰۸:۰۰:۰۰

شناسه خبر: 82725

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
نظرات ارسال شده :
تعداد نظرات : ۱ نظر
علیرضا شریفی نسب
۰ مخالف          ۰ موافق
شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸ - ۲۰:۰۵:۰۷

سلام و خسته نباشید میشه توضیح بیشتری راجب مصرف اب پنهان در حوضه کشاورزی مخصوصا پسته بدهید چون نهال پسته از ۳۰سال پیش کاشته شده و با ابیاری قطره ای یا ایجاد استخر جوابگو نیست پس راهکار برای مصرف بهینه چیست

اشتراک گذاری مطالب