اختری در آسمان مشاهیر مردم گیل | صاحبقران جهان در فن هندسه | آوازه ای به عظمت کوشیار گیلانی

در این مطلب به زندگی و تاثیرگذاری علمی کیا ابوالحسن کوشیار بن لبّان باشهری گیلانی بر علوم هندسه و نجوم ایران و جهان پرداخته ایم.

خبرگزاری علم و فناوری|  بهاره مقدم- کیا ابوالحسن کوشیار بن لبّان باشهری گیلانی Abul-Hasan Kūshyār ibn Labbān ibn Bashahri Gilani در اواخر قرن چهار و اوایل قرن پنجم میلادی می زیست. از زندگی او اطلاعات چندانی باقی نمانده اما خوشبختانه بنا به اهمیت آثار و نظریه های وی بیشتر نوشته هایش برجای مانده است. او به احتمال زیاد در سال 342 هجری شمسی به دنیا آمد و با این حساب امسال ( 1399 ) هزار و پنجاه و هفتمین سال تولد اوست. نام کوشیار در اصل "گوشیار" و مرکب از "گوش" نام فرشته نگهبان چارپایان سودمند در آیین زرتشتی و پسوند "یار" است. معنی لغوی گوشیار، "داده گوش" یا کسی است که گوش یار و یاور اوست. در زمان کوشیار هنوز بخش اعظمی از مردم گیلان و طبرستان بر آیین زرتشتی بودند. پیشوند "کیا" هم برای او به کار می رفته که در شمال ایران این پیشوند ویژه بزرگان و مشاهیر بوده است. وی بخش هایی از زندگی خود را در گیلان، ری و گرگان زیست کرده است.

کوشیار در آثار محققان غربی

بین قرن دهم تا سیزدهم میلادی مقارن با قرن چهار تا هفت هجری بخش قابل توجهی از دانش ریاضی و نجوم جهان اسلام به اروپای مسیحی منتقل شد. این انتقال به طور عمده در بخش غربی جهان اسلام یعنی اندلس و سیسیل رخ داد. آثار منتقل شده را ترجمه عربی متون یونان باستان، آثار نویسندگان متعلق به سنت غرب جهان اسلام و آثاری که در شرق جهان اسلام نوشته شده بود، در بر می گرفت.

در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم میلادی، دانشمندان بسیاری در غرب مسیحی به علت ارزش ذاتی آثار عالمان اسلامی و نیز دسترسی به ترجمه عربی آثار یونانیان که اصل آن ها از بین رفته بود، علاقمند به سنت علمی اسلامی بودند.

"یاکوب خولیوس" ریاضیدان شرق شناس هلندی بیش از 400نسخه خطی عربی در حلب و استانبول جمع آوری کرد که هزینه سفر و دیگر مخارج وی را دانشگاه "لیدن" تامین می کرد. وی در این سفر افزون بر 200 دست نوشته تقدیم کتابخانه دانشگاه لیدن کرد که این مجموعه ارزشمند هنوز در لیدن موجود است. یکی از دست نوشته ها متن کامل زیج جامع کوشیار گیلانی است.

"اسماعیل ابوالفدا" در اثر جغرافیایی خود "تقویم البلدان" از کوشیار با عنوان "الحکیم الجیلی" یاد می کند. جیلی همان برگردان عربی کلمه گیلان است. خولیوس این نوشته ی ابوالفدا را نیز به لیدن برده است. ناگفته نماند خولیوس در یادداشت هایی که در کنار دستنوشته ها نگاشته و یا به آن ها ضمیمه کرده است اشتباها نام کوشیار را "کوشیان" یا "کوهان" قید نموده است.

نقش کوشیار در آسمان علم | آثار

کوشیار  اخترشناس وشمگیر و قابوس بن وشمگیر بود. وی نقشی مهم در تاریخ ریاضیات داشته و کاربرد تابع تانژانت، شرح کامل دستگاه موضعی شصت‌گانی و نوشتن اعداد صحیح و کسری برای نخستین بار، از کارهای اوست. نام کوشیار  در موارد متعددی در متنهای ادبی، تاریخی و علمی فارسی نیز دیده می‌شود.

همه آثاری که از این دانشمند به جا مانده، به زبان علمی آن دوران در شرق یعنی زبان عربی است البته بخشی از آثار او در گذشته‌های دور به فارسی ترجمه شده و دست‌نویس‌های آن موجود است. آثار وی به شرح زیرند:

  • «اصول حساب الهند»، به زبان عربی
  • «زیج جامع»، در اخترشناسی
  • «زیج بالغ»، در اخترشناسی
  • «مجمل الاصول فی احکام النجوم»، به نام «المدخل فی صناعة احکام النجوم» یا «اربع مقالات»
  • «کتاب الاسطرلاب و کیفیة عمله و اعتباره علی التمام و الکمال»
  • «رساله فی الابعاد و الاجرام».
  • کتاب الاسطرلاب
  • تجرید اصول ترکیب الجیوب
  • احکام سهمیات
  • لامع فی امثلة الزیج الجامع

اهمیت اصول الحساب الهند

کتاب اصول الحساب الهند از این جهت در تاریخ ریاضیات مهم و مورد توجه است که در بین کتاب های حسابی که از دوره اسلامی به دست رسیده است قدیمی ترین اثری است که در آن دستگاه شمار با ارزش مکان تشریح شده و در آن ارقام هندی به کار رفته است. هم چنین این کتاب از حیث تاثیری که در بسط مفاهیم و اصطلاحات ریاضی داشته مهم است.

در روش محاسبه کوشیار دستگاه شمار دهگانی و شصتگانی را با استفاده از ارقامی نظیر آنچه امروز در ایران وکشورهای عربی رایج است به کار می برد و ارقامی هم که امروزه در کشورهای اروپایی کاربرد دارند، شبیه به ارقام هندی وعربی و برگرفته از آن هاست.

کوشیار بررسی توابع مثلثاتی را که بوزجانی و بتانی شروع کرده بودند پیگیری کردو در تکمیل آن ها کوشید. این دو در آثار خود فقط جدول های جیب و ظل مبسوط را فراهم آورده بودند اما کوشیار جدول ظل معکوس را نیز حساب و تهیه کرد. وی این توابع را درجه به درجه و در بیشتر موارد با سه رقم شصتگانی حساب کرده است. هم چنین در ابداع شکل مغنی ( قضیه سینوس ها) سهیم بوده و بنا به گفته بیرونی او نام شکل مغنی را برای این قضیه اختیار کرده است.

زیج جامع کوشیار

زیج جامع کوشیار که در اوایل قرن پنج ق در گرگان قدیم تالیف شد، مانند اکثر زیج های دوران اسلامی به شدت از مجسطی بطلمیوس تاثیر گرفته است. الگوهای نجومی و روش های محاسباتی کوشیار در این زیج کمابیش بطلمیوسی است ولی در مواردی نوآوری داشته و در سنت بطلمیوسی تجدید نظر کرده است. اصلاح مقدار تعدیل مرکز مریخ به وسیله کوشیار نخستین مورد تغییردر مقادیر بطلمیوسی یکی از تعدیل های مریخ به وسیله منجمان دوره اسلامی است.

کوشیار در کلام بزرگان ادب و علم

سعدی در باب چهارم بوستان پند گران‏بهای خود را از زبان كوشیار چنین بازگو می‏كند:

یكی در نجوم اندكی دست داشت / ولی از تكبر ســری مسـت داشت

بـــر كوشیـار آمـــــد از راه دور / دلـی پــر ارادت، سری پــر غرور

خــردمـند ازو دیـده بر دوخــتی  / یــكی حـــرف در وی نیاموختی

چو بی بـهره عـزم سـفر كرد باز / بــدو گـــفت دانای گـردن فـراز

تو خــود را گمان برده ای پر خرد / انائی كـه پــر شـد دگر چون برد

ز دعوی پری، زان تهی می روی / تــهی آی تا پــر مـعانی شـــوی

ز هستی در آفاق سـعدی صفت / تــهی گرد و باز آی پـر معــرفت

 

در نسخه خطی رساله اسطرلاب كوشیار در كتابخانه دانشگاه تهران، پیش از شروع متن رساله، در صفحه‏ای این بیت از فلكی شروانی، شاعر فارسی زبان آذربایجان در قرن ششم هـجری كه از نجوم آگاهی داشت، نقل شده است:

رسد به درگه تو هر زمان گروهی نو    بسان بوعلی و كوشیار و كاراسی

و به دنبال آن آمده است كه: «كاراسی نام حكیمی بوده كه نزد سلطان محمود افسانه سرائی می‏نموده».

بر صفحه‏ای دیگر از همان رساله نیز این بیت از ناصر خسرو نوشته شده است:

قول شرع آموز و باقی رنجه دان قول حكیم       كان خط بومعشر است و آن كتاب كوشیار

بیت زیر از محمد بن بدیع نسوی (قرن هفتم هجری) نشان می دهد که زیج جامع کوشیار به خاطر دشواری و پیچیدگی مطالب علمی اش معروف بوده است.

چو حل شدست مرا زیج گوشیار سخن            کجا به طیره شوم من ز ریشخند و زنخ

ابوریحان بیرونی كه هنگام اقامت در ری با كوشیار ملاقات كرده در تحدید نهایات الاماكن... و مقالید علم الهیئه به مناسبت‏هایی از كوشیار یاد كرده است. ابوالحسن بیهقی (متوفای 565 هجری قمری) این سخن حكمت آمیز را از كوشیار نقل كرده است: "هر گاه كه دو شخص طالب یك چیز باشند از ایشان بر هر یك عیب آن مطلوب پوشیده باشد، بی شفقتی او بر نفس خود پیش خرد پوشیده نماند."

ابوالحسن بیهقی درباره کوشیار نوشته است: او در فن هندسه، صاحبقران جهان بود.

صدرالدین وراوینی صاحب مرزبان نامه در وصف او می گوید: در حل مشکلات مجسطی، ابوریحان بیرونی به تفهیم او محتاج بود.

***

اندوهناک ترین قصه عصر اتم و آهن اینکه، کوشیار، دانشمند پر آوازه گیلانی را کمتر گیلانی می شناسد. در گیلان اختصاص عنوان تنها یک رصدخانه به نام این اخترشناس و ریاضیدان بزرگ، تنها اقدام قابل عرضی است که تا امروز اتفاق افتاده است. کوشیاری که قرن ها پیش توجه محققان غربی و ادیبان و دانشمندان بلندآوازه ایرانی را به خود جلب کرد و آثار و دست نوشته هایش هنوز در دانشگاه های بزرگ دنیا جز نسخ خطی محسوب می گردد، در دیارش هنوز غریب است و ناشناخته!


انتهای پیام

زمان انتشار: دوشنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۰۸:۵۸:۲۴

شناسه خبر: 88002

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب