خبرگزاری علم و فناوری

بدرالزمان قریب، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی :

بانویی میان خطوط کهن

بدرالزمان قریب نویسنده، پژوهشگر، ایران‎شناس، زبان‌شناس، سُغدی‎پژوه، ادیب، شاعر، مترجم و مدرس دانشگاه بود. قریب از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب‌ فارسی است. وی چهره ماندگار و مشاور رئیس این فرهنگستان بود.

به گزارش خبرگزاری علم و فناوری از استان مرکزی، بدرالزمان قریب تنها زنی است که عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی بود. وی چهره ماندگار و مشاور رئیس این فرهنگستان بود. 

رویدادهای زندگی

بدرالزمان قریب در سال ۱۳۰۸ در تهران به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همین شهر گذراند. اصلیت او به روستای گَرَکان در شهرستان آشتیان استان مرکزی بازمی‌گردد. . بدرالزمان قریب در تمام عمر خود مجرد بوده‌است.

او پس از گرفتن دیپلم رشتهٔ طبیعی، به‌دلیل ناراحتی چشم، به ناچار چند سال از ادامه تحصیل بازماند. در این دوران هرگاه چشم یاری میکرد، شاهنامه، مثنوی، حافظ و نظامی میخواند. این وقفه، او را بار دیگر به علاقهٔ دوران کودکی‌اش یعنی شعر و ادبیات بازگرداند. بدرالزمان از همان دوران کودکی گاهی شعر می‌سرود. در ایام بیماری، دلبستگی به ادبیات، بیش از پیش قوت گرفت تااینکه در سال ۱۳۳۳ در کنکور ادبیات دانشگاه تهران پذیرفته شد. دوران دانشجویی او مصادف بود با دوران بسيار آشفتهٔ تاريخ ايران یعنی دوران بعد از كودتا و محاكمه دكترمحمد مصدق.

دکتر قریب در سال 1336 با کسب رتبه اول، لیسانس زبان و ادبیات فارسی گرفت و چون در آن زمان مقطع فوق لیسانس نبود، بلافاصله وارد دوره دکتری شد. او پس از یکسال گذراندن دوره دکتری، با علاقه‌ای که به ادبیات ایران پیش از اسلام داشت، تصمیم به ادامه تحصیل در این رشته در دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا گرفت. وی موفق شد از دانشگاه پنسیلوانیا بورس تحصیلی بگیرد و نزد پرفسور کنت فارسی باستان بخواند، اما پیش از آنکه به آمریکا برسد (1338/1959)، پرفسورکنت درگذشت و مارک درسدن از اروپا به‌جای او برای دروس زبان‌های ایرانی برگزیده شد.

مارک درسدن ختنی‌شناس بود و چون ختنی‌ با سغدی (هر دو از زبانهای ایرانی میانة شرقی) قرابت دارد، به پیشنهاد درسدن، دکتر قریب وارد دنیای زبان سغدی شد. ایشان علاوه بر آموختن دیگر زبان‌های ایرانی باستان و میانه، آواشناسی را نیز فراگرفت، همچنین نزد پرفسور نورمَن براون سنسکریت و نزد دکتر هونیگزوالدز زبان‌شناسی هند و اروپایی را آموخت و در سال (1339/1960) فوق‌‌لیسانس گرفت. سپس به میشیگان رفت و در آنجا به مدت یکسال (61-1960) آواشناسی، ساخت واژه و زبان‌شناسی هند و اروپایی خواند و از محضر ایلام‌شناس بزرگ و متخصص فارسی باستان پرفسور جرج کامرون بهره برد. در سال (1340/1961) با استفاده از بورس شاگرد اولی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران از دانشگاه برکلی پذیرش گرفت و تا سال (1342/1963)، (با ورود والترهنینگ از لندن به دانشگاه برکلی) نزد پروفسور هنینگ سغدی، پارتی، فارسی میانه تورفانی و دیگر مباحث زبان‌شناسی ایرانی را خواند. با بازگشت مارک درسدن از هند به پنسیلوانیا در سال (1342/1963)، دکتر قریب نزد ایشان رفت و کار روی رساله‌اش را ادامه داد. ایشان با راهنمایی مارک درسدن از رسالة ph.D با عنوان «تحلیل ساختاری نظام فعل در زبان سغدی» دفاع کرد و در سال (1344/1965) از دانشگاه پنسیلوانیا فارغ‌التحصیل شد. دکتر قریب در همان سال به ایران بازگشت و با رتبه استادیاری در دانشگاه شیراز استخدام شد. ایشان به مدت چهار سال و نیم در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز فارسی باستان، پهلوی و تاریخ زبان فارسی تدریس کرد، سپس با دریافت فرصت مطالعاتی به آمریکا رفت و در آنجا مدتی را به عنوان استاد مدعو در دانشگاه یوتا زبان فارسی درس داد و یک ترم نیز به عنوان محقق در دانشگاه هاروارد پژوهش کرد و به دانشگاه شیراز بازگشت. پس از تأسیس گروه زبان‌شناسی همگانی و فرهنگ و زبان‌های باستانی در سال 1350 در دانشگاه تهران، دکتر قریب به آنجا منتقل شد.

 او در سال 1377 عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب‌فارسی، در سال 1378 مدیر گروه گویش‌شناسی و در سال 1381 به عنوان یکی از چهره‌های ماندگار این مرز و بوم برگزیده شد و در سال 1383 مدیر گروه زبان‌های ایرانی شد.

خدمات و زحمات علمی وی در حوزه مطالعات زبان‌های کهن ایرانی به‌ویژه سغدی، در تصحیح و قرائت متون کهن و آثار ادبی، فرهنگی و تاریخی ایرانزمین بسیار کارا و ثمربخش بوده و گِره از کار پژوهشگران و محققان این فن در واژهگزینی و واژهیابی گشوده است.

 

آثار وی:                                                                         

تحلیل ساختار فعل در زبان سُغدی (انگلیسی)

زبان‌های خاموش - تألیف یوهانس فریدریش - ترجمهٔ یدالله ثمره و بدرالزمان قریب (کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۶)

داستان تولد بودا

فرهنگ سُغدی (سغدی - فارسی - انگلیسی)

کشف کتیبه پهلوی در چین

 

بانویی میان زبان‌های خاموش

قریب آثار و تألیفاتی دارد که «فرهنگ سغدی» در دو جلد مشهورترین آن‌هاست. این کتاب تاکنون دو بار تجدید چاپ شده است. اثر یادشده حاوی واژگان و لغات و ترکیبات سغدی است. واژگان متعدد سغدی از متون بودایی، مانوی و مسیحی استخراج و در این فرهنگ گردآوری شده است. بسیاری از متون کهن ایرانی با بهره‌گیری از این فرهنگ، تصحیح و خوانده شده‌ است. کتاب زبان‌های خاموش اثر یوهانس فریدریش که قریب با همکاری یدالله ثمره آن را ترجمه کرده است، از دیگر آثار مهم وی به‌‌شمار می‌رود.

«فرهنگ سغدی» در ۱۳۷۴ و «زبان‌های خاموش» در ۱۳۶۶ به‌عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد.

قریب در سال ۱۳۷۷ از طرف انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و درسال ۱۳۸۱ از طرف سازمان صداوسیما به‌عنوان چهره ماندگار برگزیده شد و به پاس خدمات ارزنده علمی‌اش در دی ماه ۱۳۸۷، هفدهمین قالیچه ابریشمی جایزه ادبی‌تاریخی بنیاد موقوفات محمود افشار را دریافت کرد.

 

همهٔ عمر درس خواندم

آثار علمی قریب که خود نشان از تلاش‌های بی‌وقفه او در امر پژوهش و تحقیق دارد، بیانگر روح تشنه او برای کشف دنیای جدیدی از زبان‌های خاموش بود که طی سالیان دراز مغفول مانده بود. او همهٔ عمر را صرف خواندن و نوشتن و پژوهش کرده و به‌قول خودش غیر از این هم کار دیگری نکرده است. می‌گوید: «من تنها درس خواندم و کتاب نوشتم و جز این کار دیگری هم نکردم.»

 

بدرالزمان قریب از نگاه دیگران

۲۸شهریور۱۳۹۶ سیصد و هشتمین شب از مجموعه شب‌های مجله بخارا با همراهی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینۀ پژوهشی ایرج افشار و مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی به شب بدرالزمان قریب اختصاص یافت. در این مراسم که به مناسبت هشتاد و هشتمین سالروز تولد دکتر بدرالزمان قریب برگزار شد، ژاله آموزگار، دکتر زهره زرشناس، دکتر مهدخت معین، دکتر حسن انوری، دکتر یدالله ثمره و دکتر کتایون مزداپور حضور داشتند. 

 

مهدی محقق

محقق، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، قریب را بانویی از «خاندان علم» توصیف کرده و می‌گوید: دکتر قریب در حوزهٔ تخصص خود از سرآمدان هستند و علاوه‌بر تحصیل در نزد اساتید و بزرگان بنام ایران، فرصت تلمذ نزد اساتید بزرگ جهان را هم داشته است و به این جهت ایشان هم فضائل اکتسابی دارند و هم فضائل موروثی که از خاندان بزرگ شمس‌العلما گرکانی به‌ ارث برده‌اند. محقق همچنین در شجاعت و قدرت او را به «شیر» تشبیه می‌کند و می‌گوید: «اگرچه ظاهر او ضعیف و لاغر است ولی درون او یک شیر ژیان است.

 

ژاله آموزگار

آموزگار، قریب را «بانویی  دانشمند» می داند و درباره او می گوید: «دکتر قریب با پشتوانه غنی علمی راهی غرب شد، در آنجا هم فرصت‌ها را از دست نداد و درعین‌حال فراموش نکرد که فرزند این سرزمین است .وقتی فرهنگ سغدی بدرالزمان قریب به‌عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد، تمام بزرگان فرهنگ و ادب ایران به خود بالیدند و امروز هم می‌توانم بگویم که خوشحالم او با راهنمایی خرد و فرزانگی‌اش علم و دانش را سرلوحه زندگی قرار داد تا به جایگاه امروز برسد؛ از او سپاسگزاریم.» 

 

کتایون مزداپور

مزداپور پس از انتشار فرهنگ سغدی در وصف آن گفت: «این فرهنگ، رستمی است که به دنیا آمده است و من همیشه میگویم، همانطور که رستم به مدد پر سیمرغ و از پهلوی رودابه و به سختی به دنیا آمد، فقط به یاری بیش از بیست سال تلاش شبانهروزی بانویی مثل خانم دکتر قریب است که تولد این رستم پهلوان در عالم زبانشناسی تاریخی و ادبیات میانه ایران ممکن شده است.»

 

یدالله ثمره

ثمره، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بدرالزمان قریب را فردی «مهربان» و «احساسی» و درعین‌حال «دقیق» و «موشکاف» توصیف می‌کند. «ایران‌دوستی فوق‌العاده» او را تحسین می‌کند و می‌گوید: «شاید ایشان یکی از نادر کسانی باشند که تا این حد به فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران علاقه دارند و نیز در این زمینه تا این حد مطالعه کرده باشند. تخصص ایشان در زبان سُغدی است و زبان سغدی هم یکی از زبان‌های بسیار قدیمی و باستانی ایران است که رابطه مستقیمی با فرهنگ ایران دارد.»

 

جوایز 

کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای ترجمه کتاب زبان‌های خاموش (۱۳۶۶).

کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای تألیف کتاب فرهنگ سغدی (۱۳۷۴).

کتاب سال سازمان میراث فرهنگی برای تألیف کتاب فرهنگ سغدی (۱۳۷۴).

چهره ماندگار در همایش دوم چهره‌های ماندگار (۱۳۸۱).

هفدهمین قالیچه ابریشمی جایزهٔ ادبی‌تاریخی بنیاد موقوفات محمود افشار (۱۳۸۷).

 

بنیان‌گذاری

بدرالزمان قریب بانی و مؤسس نخستین کرسی آموزش زبان سغدی از سال ۱۳۵۰ در دانشگاه تهران است. 

 

زمینهٔ فعالیت

بدرالزمان قریب زندگی خود را صرف فراگیری زبانی کرد که به گفته محققان، هزار سال زبان جاده ابریشم بود. زبان سغدی یکی از شاخه‌های زبان‌های ایرانی میانه به‌شمار می‌رود. بسیاری از متون کهن مانوی، بودایی و مسیحی به این زبان نوشته شده که با رمزگشایی از آن‌ها می‌توان به ظرایف و طرایف فرهنگی و ادبی ایران پی برد.

 

داستان فیلم با زبان خاموش

فیلم با زبان خاموش به کارگردانی منوچهر مشیری در سال 1394 ساخته شده است. این فیلم محصول کشور ایران و در ژانر مستند و بیوگرافی می‌باشد. بدر الزمان قریب زبان شناس مطرح ایرانی است که در فرهنگستان ادب فارسی مقام مشاور دارد و سال هاست در عرصه ادبیات فارسی خدمت می کند.

 

کتاب

قریب بخش اعظم حیات علمی خود را صرف نگارش مقالات تخصصی کرده است، «روایتی از تولد بودا» تنها کتاب دیگرش پس از فرهنگ سغدی به‌شمار می‌رود که در سال ۱۳۸۸ به چاپ سوم رسید.

 

ترجمه

ترجمه کتاب و مقالات انگلیسی به‌فارسی نیز از دیگر حوزه‌های فعالیت بدرالزمان قریب است. ترجمه کتاب «زبانهای خاموش»، یوهانس فریدریش، با همکاری دکتر یدالله ثمره نمونه‌ای از آن‌هاست. این کتاب در سال ۱۳۸۱ برای سومین بار تجدید چاپ شد.

 

مقالات

عمده فعالیت قریب نوشتن مقالات تخصصی درباره یافته‌های نو از زبان‌های ایرانی باستان و میانه به ویژه سغدی بود. وی بیش از ۴۰ مقاله به زبان‌های فارسی و انگلیسی نوشته است. «كشف كتيبه پهلوى در چين» و «كتيبه تازه يافته خشایارشا» از نمونه مقالات وی به‌شمار می‌رود.

 

قریحهٔ شعرگویی                                                          

بدرالزمان گرچه همه توشه و توان خود را صرف کسب دانش در حوزه زبان‌های باستانی، فرهنگ و تاریخ ایران کرده است، اما طبع بلند، روح لطیف و ذوق سرشار او فراتر از واژه های فراموش شده در طول روزگاران کهن است. حس لطیفش از دریچه‌ای دیگر نظاره‌گر جهان است. او دلبسته طبیعت است و نوروز و پاییز و بهار و دشت و کوه همگی جایگاه ویژه‌ای در شعرش دارند. قریب اشعار بسیاری دارد. البته که شعرش خالی از طنز نیست و مسائل فلسفی نیز در آن دیده می‌شود. او مسائل فلسفی را در شعرش مطرح می‌کند و بعد آن‌گونه که می‌اندیشد به آن‌ها پاسخ می‌دهد.

قریب میگوید: «اولین شعر جدی را حدود چهارده‌سالگی گفتم. آن زمان ما در خیابان کاخ ساکن بودیم و یک اتاق کوچکی به من داده بودند که کنار آن یک کوچه بود. شبی گدایی دم درآمد و غذایی خواست. من از مادرم غذا را گرفتم، اما وقتی رفتم دیدم گدا رفته و یک سگ آمده است. غذا را به سگ دادم. برای این مسئله یک شعر جدی گفتم که گدایی را یک کَس دیگر کرد و غذا به کس دیگری رسید.»

             که آن با زبان جور منت کشید      به این بیزبان روزی و نان رسید

 

او که پس از ورود به دنیای زبان‌های باستانی، دیگر چندان به ادبیات نپرداخت، گاهی شعر می‌گوید اما معتقد است که کار جدی کردن و فرهنگ‌نویسی با شعر فرق دارد.

«واقعاً روزی که روی یک واژه کار میکنم اگر تلفن هم زنگ بزند، من اذیت میشوم، یعنی باید محیط آرام باشد و تمرکز داشته باشم. حالا شاید موقعی که از خستگی بیتاب میشدم، به کوه و صحرا میزدم و شعر میگفتم.»

ادبیات در کارهای قریب به انجام كارهاى تطبيقى، مقايسه آنچه در متون مانوى آمده با آنچه در متون عرفانى فارسى آمده است، مقايسه اندرزنامه‌های قبل و بعد از اسلام و نمونه‌هایی از این‌ دست محدود شده است. متن بسيار كوچكى از داستان‌های رستم را كه در سغدى پيدا شده با متن شاهنامه مقايسه كرده، همچنين نشان داده نظامى در هفت‌پیکر سنت قديم مانوى را مبنی‌بر ارتباط روزهاى هفته با سيارات، حفظ كرده است.

 

سروده‌ای برای مصدق

او که دلبسته وطنش بود و پس از سال‌ها تلاش و یادگیری در خارج از کشور، عشق به میهن و نیاکان او را به ایران بازگرداند، شعری نیز برای مصدق که او هم اصالتا اهل آشتیان بود سروده است. بدرالزمان قريب در اوايل دانشجويى متأثر از كودتاى ۲۸مرداد، با علاقه به دكتر مصدق به‌عنوان كسى كه از حقوق اين مملكت دفاع كرده، قصیده‌ای را براى او می‌گوید و توسط دكتر محمد قريب كه از اقوام نزديكش بود و دوست مهندس بازرگان، آن را به دكتر مصدق می‌رساند:

          اى روشنى ديدهٔ ايران چگونه ای                                              تنها نشسته گوشه زندان چگونه‌ای 

 

                                                                 * * * * *     

بخشی از اشعار بدرالزمان که در ایام جوانی سروده است در کتاب زنان سخنور نوشته علی‌اکبر مشیرسلیمی برای نخستین بار به زیور چاپ آراسته شد. بدری تخلص شعری او است. بدرالزمان بیشتر پیرو سبک کلاسیک بوده و طبع روانی دارد. ترانه‌هایش به‌ویژه منظومه‌های «سیل‌زده» ، «سنگتراش» و «شمع» شورانگیز و دارای مضمون‌های تازه و لطیف است. بر روی هم شعرهای او با ترانه‌های زمان کودکی اش به یک‌هزار بیت می‌رسد. قطعات «شمع»، «نشان دردمندی»، «پیروزی رقیب»، «بر سر مزار حافظ»، «آرامگاه مهتاب»، «رهایی»، «دست از دل بیقرار بردار»،‌ «آزادی خویشتن به دست آر»، «سیل‌زده» و «سنگتراش ژاپونی» از قطعات شعری چاپ‌شدهٔ بدری هستند.

 

نمونه ای از قطعات شعری:

                                     رهایی

ای مرغک پرشکسته تا چند                      کنج قفس خزیده‌ای   زار   

 تا چند بعهد دوست پابند                          در بسته بروی خود ز اغیار

 بیگانه ز آشنا به، پیوند                           تنها شده دوست با غم یار

برخیز و گشای‌پای از این بند                   چون دست نمی‌رسد بدلدار

 

بدرالزمان قریب در 7 مرداد 1399 درگذشت.

 

گزارش از فاطمه سادات محمدی 

انتهای پیام / م

زمان انتشار: چهارشنبه ۸ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۳:۰۴:۱۰

شناسه خبر: 89653

مطالب مرتبط :
نادگران دانشگاه شیراز

در نشست خبری رئیس دانشگاه شیراز عنوان کرد:

حضور دانشگاه شیراز در میان دانشگاه‌های برتر جهان

دانشگاه شیراز براساس رتبه‌بندی‌های جهانی ، در یک نظام رتبه‌بندی بین ٣٠٠-٤٠٠ و در رتبه‌بندی دیگر با شاخص‌های متفاوت بین ٦٠٠ تا ٧٠٠ قرار دارد.

کرونا

توسط مخترع جهان اسلام

دستگاه تشخیص سریع کوید ۱۹ تولید شد

پرفسور مازندرانی موفق به تولید دستگاه تشخیص سریع کوید ۱۹ با استفاده از خلط بیماران شده است که همزمان این دستگاه مجوز تولید دریافت کرده است.

عبدالعظیم قریب

مفاخر استان مرکزی؛

عبدالعظیم قریب، سیمای نجیب زبان فارسی

استاد عبدالعظیم قریب گرکانی پدر دستور زبان فارسی، ادیب معاصر ایرانی و بنیان گذار دستور زبان فارسی نوین بود.

دانشگاه شیراز

حضور دانشگاه شیراز درمیان دانشگاه‌های برتر رتبه‌‌بندی شانگهای

نظام رتبه ‌بندی شانگهای سال ۲۰۲۰ میلادی برای چهارمین سال، رتبه ‌بندی موضوعی دانشگاه ‌های برتر دنیا را منتشر کرده است .

ثبت اختراع

گزارش//

نخبگانی که نه دل ماندن دارند و نه پای رفتن/آقایان مسوول صدای نخبگان کهگیلویه و بویراحمد را می‌شنوید؟

پیمان دانشی از مخترعین جوان استان کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به اختراع موتور احتراق داخلی گفت: تلاش کردم با تجاری سازی این طرح برای بچه های استان اشتغال ایجاد کنم اما اجازه ندادند واذیتم کردند.

۲۲۵۵۲

با گذری بر زندگانی مفاخرعلمی و ادبی ایران؛

خورشیدی تابان در آسمان کویر/ کردوانی مردی از جنس خاک

شاید کمتر کسی در ایران نام پروفسور کردوانی چهره ی نام آشنا و ماندگار محیط زیست و کویر را به گوش خود نشنیده باشد.

ارسطو معلم اول ؛ کرونا ؛ ناتوانی علم و معلم آخر روزگار ماست

یادداشت استاد تعلیم و تربیت دانشگاه تهران؛

ارسطو معلم اول؛ کرونا؛ ناتوانی علم و معلم آخر روزگار ماست

دکتر خسرو باقری استاد تعلیم و تربیت دانشگاه تهران در یادداشتی «با کشف دلالت نظری تربیتی در خصوص ویروس کرونا» آورده است: چنین نیست که اگر کسی گلیم خویش را از آب برگیرد، بتواند در گوشۀ عزلتی، مأوی بگیرد یا همه با هم زنده می‌مانید یا همه با هم می‌میرید؛ این است آموزه سترگ کرونا. با این آموزش، او کلید طلایی اخلاق را در دستان ما نهاد.

دوشنبه ها با کتاب

دوشنبه ها با کتاب؛

کتاب خاک در ادبیات فارسی؛ کتابی برای علاقه‌مندان ادبیات و خاک

دوشنبه هر هفته با معرفی یک کتاب کاربردی و علمی از جنبه های مختلف مهمان مخاطبانمان خواهیم بود و این هفته کتاب خاک در ادبیات فارسی را برای علاقه‌مندان به ادبیات و خاک معرفی خواهیم کرد.

زبان مادری

خبرگزاری علم و فناوری گزارش می دهد؛

اقوام حق مساوی در آموزش زبان مادری دارند

جايگاه زبان مادري در اجتماع، بر لزوم اجراي واقعي اصل ۱۵ و ۱۹توسط دولت صحه مي گذارد.

دیدگاه ها و نظرات :
نام کامل وارد شود
دقیق و صحیح وارد شود
لطفا فارسی و خوانا باشد
captcha
ارسال
اشتراک گذاری مطالب