پزشکی و سلامت

در مرکز تحقیقات علوم اجتماعی موثر بر سلامت اصفهان؛

تحلیل آینده‌نگر سیاست‌های پزشک خانواده شهری با مدلی نوین در بیمه سلامت اصفهان

به گزارش پایگاه خبری علم و فناوری اصفهان: طرح پژوهشی "تحلیل برای سیاستگذاری طرح پزشک خانواده شهری در بیمه سلامت استان اصفهان" با همکاری گروه سلامت و رفاه اجتماعی دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی مرکز تحقیقات علوم اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان انجام شد، این طرح پایان یافته و نتایجش در نشست ترجمان دانشگاه دانشگاه علوم پزشکی اصفهان  ارائه شد.

پزشک خانواده؛ مسیری پرچالش تا نظام ارجاع کارآمد 

دکتر مصطفی امینی رارانی دانشیار سیاستگذاری سلامت گروه سلامت و رفاه اجتماعی دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی مرکز تحقیقات علوم اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اظهار کرد: موضوع پزشک خانواده، که اخیراً توجه فزاینده‌ای را به خود جلب کرده است، ابعاد متعددی را در بر می‌گیرد. طرح پزشک خانواده روستایی تجربه موفق است که علی‌رغم موفقیت‌های چشمگیر  ابتدا با وجود دشواری‌های فراوان در مناطق مختلف به اجرا درآمده است، طرح پزشک خانواده شهری نیز بعد از آن در چند استان اجرا شد اما شاهد استقبال چندانی از سوی مردم، چه به عنوان دریافت‌کننده خدمت و چه ارائه‌دهنده آن، نبوده‌ایم. بخشی از این عدم استقبال، نقایص ساختاری در شبکه نظام سلامت کشور را آشکار می‌سازد. به عنوان مثال، در صورت تمایل شهرنشینان به بهره‌گیری از خدمات مراکز جامع سلامت، پرسش اساسی این است که آیا زیرساخت‌ها و نیروی انسانی متخصص کافی برای پاسخگویی به این نیاز وجود دارد یا نه؟.

بازنگری جامع در طرح پزشک خانواده 

امینی رارانی افزود: برای دستیابی به موفقیت پایدار، ضروری است تمامی جنبه‌های طرح پزشک خانواده مورد بررسی و تحلیل دقیق قرار گیرد. بخش خیبلی مهم از این طرح پزشک خانواده شهری به نحوه تعامل بیمه‌ها بازمی‌گردد. بیمه‌ها باید مسئولیت خرید خدمات سلامت را بر عهده گیرند؛ امری که نیازمند تحلیل و برنامه‌ریزی موشکافانه است. با وجود کم‌توجهی به این بُعد مهم، ما در پژوهشی آینده‌نگر، به بررسی چگونگی پاسخگویی بیمه سلامت به الزامات خرید خدمت و خدمات و پوشش بیمه‌ای پرداختیم. در همین راستا، با ایده‌ای که بود از بیمه سلامت استان و  با همکاری سازنده بیمه سلامت استان، طرح مورد نظر را به بوته اجرا درآوردیم.

 نقاط قوت و تجارب میدانی 

دانشیار سیاستگذاری سلامت گروه سلامت و رفاه اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در ادامه اظهار کرد: یکی از نقاط قوت این پروژه، سابقه اجرایی طولانی و آشنایی عمیق مجریان (بیمه سلامت استان)  با چالش‌های بیمه‌ای و طرح پزشک خانواده بود. مصاحبه‌شوندگان نیز از کارکنان فعال و میدانی بیمه سلامت بودند که به طور مستقیم با دشواری‌های این حوزه درگیر بوده‌اند. این تجربیات گران‌بها، زمینه را برای ارائه پیشنهاداتی عملی و اجرایی فراهم آورد. خروجی این طرح هم یک قسمتی "دستور کارگزاری" در یکی از مجلات معتبر به چاپ رسید، همچنین دو قسمت دیگر هم چاپ شده است.

پزشک خانواده؛ الگویی جهانی برای نظام ارجاع 

دکترای سیاستگذاری و  فعال طرح پزشک خانواده، گفت: اگر در نظام سلامت سه عملکرد اصلی در حوزه مادی نظر بگیریم که شامل  منابع و تجمیع منابع و خرید راهبردی است، در خرید راهبردی؛ اولین مورد جایگاه و اهمیت پزشک خانواده است که به عنوان ستون محکم و محور مهم در نظام سلامت است  و مستلزم کار بسیار علمی و دقیق است که تخصیص درست منابع انجام شود و از این نظر قابلیت تبدیل شدن به الگویی بهینه در سطح جهانی را داراست. هدف غایی این طرح، همچون بسیاری از کشورهای پیشرو، استقرار یک سیستم ارجاع کارآمد است. این سیستم، تحت هدایت یک پرستار یا نیروی متخصص، افراد را از سطح اول مراقبت‌های بهداشتی به سمت خدمات تخصصی و فوق تخصصی سوق می‌دهد، بعنوان هدف حل راهبردی است.

تاریخچه نظام ارجاع در ایران؛ فراز و نشیب‌ها

وی افزود: از سال ۱۳۵۳، برنامه‌های متعددی برای ایجاد یک نظام سلامت کارآمد در کشور به اجرا درآمده است. اما، متأسفانه، تعارض منافع، اختلافات سیاسی و رویکردهای غیرعلمی، فرآیند اجرایی و سیاست‌گذاری‌ها را با پیچیدگی‌های فراوانی مواجه کرده است؛ مشکلی که گریبان‌گیر بسیاری از کشورهای در حال توسعه نیز هست. فرآیند نظام ارجاع ما از سال ۱۳۶۴ با راه‌اندازی شبکه مراقبت‌های اولیه آغاز شد، اما به توفیق کامل دست نیافت.

 پزشک خانواده روستایی و شهری؛ گامی به سوی پوشش همگانی 

محقق اصلی این طرح افزود: در سال ۱۳۸۴، طرح پزشک خانواده روستایی در دست کار قرار گرفت که با مخالفت‌ها و چالش‌های متعددی روبرو شد. با این حال، با اولویت‌بندی مناطق محروم و کمتر برخوردار، اجرای آن آغاز گردید. این طرح توانست با کاهش مراجعات غیرضروری به متخصصان، دسترسی به خدمات درمانی را بهبود بخشد. از مهرماه ۱۴۰۰، طرح پزشک خانواده شهری نیز به اجرا درآمد. این گام مهم، بر اساس اسناد بالادستی و تأکیدات مقام معظم رهبری و همچنین برنامه توسعه هفتم، و بقیه اسناد؛ مبنی بر لزوم ارائه خدمات از طریق نظام ارجاع صورت گرفت. یعنی در همین راستا، در قسمت‌های مختلف صندوق‌ها در حوزه نظام سلامت و حوزه بیمه‌ای آن  پزشک خانواده شهری را عملیاتی کردیم.از  سازمان‌هایی دخیل در برنامه پزشک خانواده شهری، سازمان‌های بیمه‌گر از جمله سازمان بیمه سلامت بود،  این سازمان به عنوان نهاد متولی بیمه سلامت ایران، نقشی کلیدی در اجرای این طرح ایفا می‌کند.

تحلیل سیاست آینده‌نگر؛ ابزاری برای سیاست‌گذاران 

وی گفت: مدل تحلیل سیاست ، با رویکردی آینده‌نگر، به بررسی نحوه اجرای سیاست‌ها و ارائه برنامه‌های سیاستی کمک می‌کند تا سیاست‌گذاران با بصیرتی عمیق‌تر، مسیر توسعه را طی کنند. ما در مطالعه کیفی خود، از تحلیل محتوای هدایت‌شده با بهره‌گیری از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۳ شرکت‌کننده مجرب و متخصص، که در فرآیند برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، سیاست‌گذاری و اجرای طرح پزشک خانواده شهری نقش داشته‌اند، استفاده کردیم. نمونه‌گیری هدفمند و روش گلوله برفی،مصاحبه ها تا رسیدن به نقطه اشباع داده‌ها  ادامه یافت. تحلیل محتوای جهت‌دار با مدل‌های مختلف تحلیل سیاست و چارچوب مدل مثلث، برای تجزیه و تحلیل داده‌های کیفی و سیاست‌گذاری به صورت کیفی و آینده‌نگر به کار گرفته شد.جمع‌آوری داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، راهنمای جامع و علمی مصاحبه، مشاوره متخصصان و مرور اسناد، نتایج این مرحله را به دست آورد. سپس، گزینه‌های سیاستی ترسیم و با روش دلفی اولویت‌بندی شدند.

مدل "دستور کارگزاری"؛ چارچوبی برای تحلیل سیاست  

محقق اصلی این طرح تصریح کرد: در مقاله‌ای که منتشر شد، مدل "دستور کارگزاری" نقش بسزایی در تحلیل سیاست ایفا می‌کند. این مدل، با بررسی «جریان مشکل، جریان سیاست و جریان سیاست‌گذاران»، چارچوبی بسیار کاربردی را ارائه می‌دهد.

"جریان مشکل"؛ مشکلات ساختاری و اجرایی، اجتماعی و اقتصادی   

وی توضیح داد: "جریان مشکل"؛ در گام نخست، مشکلات احتمالی اجرای سیاست در حوزه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد. زیرموضوعات این بخش شامل مشکلات ساختاری و اجرایی، ضعف در اجرا، کمبود پزشک خانواده، توزیع ناعادلانه پزشک و خدمات سلامت، فقدان سیستم اطلاعات جامع و یکپارچه، دسترسی ناکافی به داده‌ها برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی، ناپایداری در سیاست‌گذاری، عدم همگرایی بین ذینفعان دولت، است. در زیر موضوعات اجتماعی آگاهی عمومی ناکافی، مشکلات اعتمادسازی، مقاومت در برابر تغییر مدل، و در مشکلات  اقتصادی نیز هزینه‌های بالای درمان، کمبود منابع مالی و عدم پوشش بیمه‌ای کامل درمان، است.

"جریان سیاست"؛  راهکارهای پیشنهادی برای مواجهه با مشکلات   

این متخصص سیاستگذاری سلامت و فعال حوزه پزشک خانواده، ادامه داد: در "جریان سیاست"؛ راهکارهای پیشنهادی احتمالی برای مواجهه با این مشکلات شامل عدم توسعه سامانه‌های الکترونیکی شامل ایجاد تأمین نیازها با استفاده از معیارهای استاندارد، انجام تحقیقات و تحلیل داده‌ها، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، افزایش ظرفیت‌های آموزشی، توسعه مشوق‌ها، بهبود شرایط کاری پزشکان خانواده، تدوین استراتژی‌های بلندمدت برای مدیریت طرح، ایجاد شفافیت در فرآیندهای تصمیم‌گیری، برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی متنوع، تولید محتوا، اطلاع‌رسانی و آموزش، استفاده از رسانه‌های اجتماعی، ارائه مشاوره تلفنی و آنلاین، تقویت رویکردهای پیشگیرانه و مراقبت‌های اولیه، تنظیم منابع مالی پایدار برای نظام سلامت است.

در جریان سیاست‌گذاران، سه عامل کلیدی پنجره فرصتی برای پیشبرد سیاست‌هاست

وی افزود: "جریان سیاسی"؛ در این مرحله، سه عامل کلیدی می‌تواند پنجره فرصت را برای پیشبرد سیاست‌ها فراهم آورد: حمایت‌های بین‌المللی و دولتی و همراهی مجلس. دولت باید با درک عمیق و اراده‌ای قاطع کمک و به مشکلات اجرایی برنامه پزشک خانواده توجه کند و در سطوح مختلف، از سیاست‌گذاران تا مجریان، برای حل آن‌ها تلاش نماید.

عوامل مؤثر بر موفقیت طرح پزشک خانواده

دانشیار سیاستگذاری سلامت، اظهار کرد: اجرای موفقیت‌آمیز برنامه پزشک خانواده، فرآیندی چندبعدی است که موفقیت آن به تعامل عوامل بافتاری، فرهنگی و موقعیتی، از جمله شرایط بین‌المللی، بستگی دارد. شناخت این بافتار به سیاست‌گذار کمک می‌کند تا بستر مناسب برای اجرا را فراهم آورد. ایجاد زیرساخت‌های ملی، فیزیکی و انسانی کارآمد، تنظیم نظام ارجاع و قراردادها، و پایش مستمر، بستر اجرا، در کنار اینها ارتقای فرهنگ سلامت، آگاهی عمومی و اعتماد متقابل میان مردم و نظام سلامت، از اهمیت حیاتی در پذیرش و کارایی طرح پزشک خانواده شهری برخوردار است.

وی افزود: از سوی دیگر تفاوت‌های جغرافیایی، اجتماعی-اقتصادی، سطح دسترسی و کیفیت خدمات، و میزان مشارکت دریافت‌کنندگان خدمت نیز در این فرآیند تأثیرگذارند. همچنین بهره‌گیری از تجارب و همکاری‌های بین‌المللی، می‌تواند به بهبود ساختارهای اجرایی، ارتقای کیفیت و پایداری اجرای طرح پزشک خانواده منجر شود.

شناخت ذینفعان؛ کلید موفقیت در اجرای سیاست

محقق اصلی طرح پژوهشی "تحلیل برای سیاستگذاری طرح پزشک خانواده شهری  در بیمه سلامت استان اصفهان" گفت: شناخت دقیق ذینفعان، یکی از اولویت‌های مهم در اجرای سیاست‌هاست. وزارت بهداشت، به عنوان متولی اصلی، سیاست‌گذار کلان  و ارائه‌دهنده خدمت، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. سازمان برنامه و بودجه، با تخصیص بودجه به بخش سلامت، بر دسترسی به نظام سلامت تأثیر می‌گذارد. کمیسیون سلامت مجلس، از طریق نظارت بر عملکرد وزارت بهداشت و سازمان‌های مرتبط، و تصویب قوانین و مقررات، در پیشبرد سیاست‌های نظام سلامت مشارکت موثر دارد. شورای عالی، با تنظیم روابط میان ارائه‌دهندگان و خریداران خدمت، در اجرای سیاست سلامت نقش‌آفرین است. اینها ذینفعان اصلی در اجرا برنامه باشند.  بیمه‌های پایه نیز جایگاه اساسی در این میان دارند. سازمان نظام پزشکی، با ارائه و انتقال نظرات و پیشنهادات خود در فرآیند تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری، مشارکت می‌کند. در نهایت، تعامل مؤثر میان این نهادها، کلید موفقیت در این حوزه خطیر است.

/