علمی، پژوهشی و فناوری

استانداردی برای پایان دادن به «امنیت کاذب» ماسک‌های نانویی

به گزارش پایگاه خبری علم و فناوری : در نشست خبری «استاندارد بین‌المللی حوزه فناوری نانو» که به همت ستاد توسعه فناوری نانو برگزار شد، فریده گلبابایی عضو هیئت علمی گروه مهندسی بهداشت حرفه‌ای دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، به تشریح ابعاد علمی، فنی و کاربردی استاندارد بین‌المللی تدوین‌شده در زمینه سنجش احتمال رهایش نانوذرات از ماسک‌های تنفسی پرداخت.

وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اهمیت حفاظت سیستم تنفسی در برابر ذرات معلق و گازهای سمی اظهار کرد: مسیر تنفس، اصلی‌ترین و مهم‌ترین راه ورود آلاینده‌ها به بدن انسان است و با افزایش آلودگی هوا و شناخت روزافزون اثرات آن بر سلامت، توجه به ماسک‌های تنفسی و کیفیت آنها به‌طور جدی افزایش یافته است. به گفته وی، گسترش آگاهی عمومی و علمی درباره اثرات آلاینده‌ها باعث شده است که حفاظت از سیستم تنفسی جایگاه ویژه‌ای در اقدامات پیشگیرانه سلامت پیدا کند.

گلبابایی با اشاره به تلاش هم‌زمان محققان و صنعتگران در سال‌های اخیر افزود: با افزایش شناخت نسبت به اثرات ذرات معلق، به‌ویژه ذرات ریز و فوق‌ریز، تلاش‌ها به سمت تولید ماسک‌هایی با کارایی بالاتر سوق پیدا کرد. در این مسیر، دو مؤلفه اصلی همواره مورد توجه بوده است؛ از یک‌سو افزایش کارایی ماسک در جذب ذرات و از سوی دیگر کاهش افت فشار و مقاومت تنفسی، چرا که مقاومت بالا می‌تواند خود عاملی محدودکننده برای استفاده مؤثر از ماسک باشد.

وی توضیح داد: ذرات ریز و فوق‌ریز این قابلیت را دارند که به بخش‌های انتهایی ریه نفوذ کنند و همین موضوع، اهمیت اندازه ذرات و کارایی ماسک در جذب آنها را دوچندان می‌کند. به همین دلیل، توسعه مواد و فناوری‌های نوین، به‌ویژه استفاده از نانومواد، در تولید ماسک‌های تنفسی مورد توجه قرار گرفت؛ فناوری‌هایی که امکان جذب ذرات بسیار ریز را با حفظ افت فشار پایین فراهم می‌کنند و به‌طور هم‌زمان دو مزیت کارایی بالا و راحتی تنفس را در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌دهند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به همه‌گیری کرونا گفت: در دوران پاندمی کووید-۱۹، ماسک‌های تنفسی به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای حفاظت فردی تبدیل شدند و همین مسئله باعث شد تلاش برای ارتقای کیفیت ماسک‌ها با شتاب بیشتری ادامه پیدا کند. افزایش تقاضا در بازار، هم محققان و هم صنعتگران را به‌طور هم‌زمان به سمت توسعه محصولات جدید سوق داد و نتایج این تلاش‌ها به تولید ماسک‌هایی با راندمان بسیار بالا و افت فشار بسیار پایین منجر شد که امروز نیز نمونه‌های آن در بازار وجود دارد.

گلبابایی با اشاره به شکل‌گیری دغدغه اصلی تدوین این استاندارد بین‌المللی تصریح کرد: در کنار تمام این پیشرفت‌ها، یک نگرانی اساسی مطرح شد؛ اینکه اگر برای افزایش کارایی ماسک از نانومواد استفاده می‌شود، آیا این احتمال وجود دارد که نانوذرات از الیاف ماسک آزاد شده و وارد سیستم تنفسی مصرف‌کننده شوند؟ به بیان دیگر، در حالی که هدف ماسک محافظت از فرد است، آیا ممکن است خود ماسک به منبع جدیدی از مواجهه تبدیل شود؟

وی افزود: برای پاسخ به این پرسش، مطالعات و مقالات علمی موجود بررسی شد، اما پاسخ روشنی که بتواند به‌صورت عملی و استاندارد این نگرانی را برطرف کند، در دسترس نبود. همچنین بررسی استانداردهای موجود در سطح جهانی نشان داد که در این زمینه، استاندارد مشخصی وجود ندارد. همین خلأ، ایده پیشنهاد تدوین یک استاندارد جدید به سازمان بین‌المللی استانداردسازی را شکل داد.

به گفته گلبابایی، این موضوع به‌عنوان یک عنوان جدید استاندارد به کمیته مربوطه پیشنهاد شد و پس از طرح در کمیته فناوری نانو، با رأی مثبت اعضا مواجه شد. وی خاطرنشان کرد: پس از تصویب عنوان، کار اصلی آغاز شد و فرآیند تدوین استاندارد به‌طور رسمی شروع گردید. این فرآیند زمان‌بر بود و در مجموع حدود چهار سال به طول انجامید، چرا که جلسات کمیته معمولاً سالی دو بار برگزار می‌شود و در فاصله بین جلسات، لازم بود به حجم بالایی از نظرات، پرسش‌ها و پیشنهادهای کشورهای عضو پاسخ داده شود.

وی در تشریح دشواری‌های این مسیر گفت: در هر مرحله، تعداد زیادی کامنت از سوی کارشناسان کشورهای مختلف دریافت می‌شد؛ در برخی موارد بیش از ۱۰۰ نظر در یک مرحله مطرح می‌شد و حتی در کمترین حالت نیز ده‌ها نظر فنی، محتوایی و گرامری باید بررسی و پاسخ داده می‌شد. این فرآیند نیازمند کار تیمی گسترده، بهره‌گیری از متخصصان مختلف و آمادگی برای دفاع علمی از پاسخ‌ها در جلسات رسمی بود.

گلبابایی با اشاره به شرایط برگزاری جلسات افزود: بخش عمده‌ای از این جلسات به‌صورت مجازی و آنلاین برگزار شد که به‌ویژه پس از دوران کرونا، چالش‌های خاص خود را داشت. اختلاف ساعت، محدودیت‌های ارتباطی و عدم امکان حضور فیزیکی، کار را دشوارتر می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که برخی جلسات در ساعات بسیار نامتعارف برگزار می‌شد. با این حال، علی‌رغم این محدودیت‌ها، فرآیند تدوین با صبر و پیگیری مستمر ادامه یافت.

وی در ادامه گفت: در نهایت، پس از رفت‌وآمدهای متعدد، پاسخ‌گویی به کامنت‌ها و اقناع اعضای کمیته، این استاندارد در رأی‌گیری نهایی رأی مثبت آورد و به‌عنوان یک استاندارد فنی بین‌المللی با شماره ISO/TS 11353 منتشر شد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به کارکردهای این استاندارد اظهار کرد: این استاندارد، یک روش آزمون ارائه می‌دهد که می‌تواند به تولیدکنندگان ماسک کمک کند تا کیفیت محصولات خود را به‌طور واقعی ارتقا دهند و از ایجاد حس امنیت کاذب جلوگیری شود. به گفته وی، اگر مصرف‌کننده تصور کند ماسکی ایمن است، اما در عمل ایمنی لازم را نداشته باشد، ممکن است سایر راهکارهای حفاظتی را نیز جدی نگیرد.

گلبابایی تأکید کرد: این استاندارد هم برای تولیدکننده و هم برای مصرف‌کننده اهمیت دارد؛ تولیدکننده می‌تواند محصول خود را بهبود دهد و مصرف‌کننده نیز می‌تواند با اطمینان بیشتری از تجهیزات حفاظتی استفاده کند. وی ابراز امیدواری کرد که با حمایت سازمان‌های مرتبط، امکان ایجاد زیرساخت‌های لازم برای اجرای عملی این استاندارد و ارائه خدمات ارزیابی به تولیدکنندگان فراهم شود.

وی در پایان با بیان آرزوی خود برای راه‌اندازی یک مرکز ملی کنترل کیفیت فیلترهای هوا گفت: ایجاد چنین مرکزی می‌تواند هم به گسترش مرزهای دانش کمک کند، هم خدمات ارزشمندی به تولیدکنندگان ارائه دهد و هم نقش مهمی در حفظ سلامت جامعه ایفا کند. گلبابایی افزود: این مرکز می‌تواند علاوه بر فعالیت‌های پژوهشی و خدماتی، نقش آموزشی مؤثری نیز داشته باشد و زمینه‌ساز ارتقای کیفیت محصولات و تجهیزات مرتبط با سلامت انسان شود.